India Kazakhstan Uranium Deal: દુનિયાની સૌથી મોટી યુરેનિયમ સપ્લાય કરતી કઝાકિસ્તાનની કંપની Kazatomprom ભારતને આગામી અનેક વર્ષો સુધી ન્યુક્લિયર એનર્જી માટે યુરેનિયમ સપ્લાય કરવા માટે તૈયાર થઈ ગઈ છે. કંપનીના મોટાભાગના શેરધારકોએ ભારતના પરમાણુ ઉર્જા સત્તામંડળ સાથે યુરેનિયમ સપ્લાયના એક મોટા અને લાંબા સમયના કોન્ટ્રાક્ટને મંજૂરી આપી દીધી છે. આ કરાર બાદ ભારતના પરમાણુ પ્લાન્ટોમાં અવિરત યુરેનિયમનો સપ્લાય થઈ શકશે અને તેનાથી ઉર્જા ઉત્પાદનને મજબૂતી મળશે. નેશનલ એટોમિક કંપની Kazatomprom JSC GDR RegS ((NATKY)) એ આ બાબતે એક સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે.
રિપોર્ટ મુજબ ભારતને યુરેનિયમ વેચવા બાબતે Kazatomprom ના શેરધારકો વચ્ચે એક અસાધારણ સામાન્ય સભા (EGM) યોજાઈ હતી. જેમાં એક વિશાળકાય સોદાને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ સોદા હેઠળ ભારતના પરમાણુ ઉર્જા વિભાગના અંતર્ગત આવતા ‘ખરીદી અને ભંડાર નિર્દેશાલય’ (Directorate of Purchase & Stores) ને કુદરતી યુરેનિયમ કોન્સન્ટ્રેટ્સ (concentrates) વેચવા માટે એક લાંબા સમયનો કરાર કરવામાં આવ્યો છે.
નેશનલ એટોમિક કંપનીએ કર્યો વિશાળ કરાર
કઝાકિસ્તાનની નેશનલ એટોમિક કંપની તરફથી કરવામાં આવેલ આ કરાર ભારતની પરમાણુ ઉર્જા સુરક્ષા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ ડીલ મુજબ કંપનીની એક અસાધારણ સામાન્ય સભા (EGM) માં ૯૨.૯% મતો સાથે આ સોદાને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ સોદો એટલો મોટો છે કે તેનું મૂલ્ય Kazatomprom ની કુલ સંપત્તિના ૫૦% થી વધુ છે. કઝાકિસ્તાનના કાયદા મુજબ આટલા મોટા સોદા માટે શેરધારકોની મંજૂરી અનિવાર્ય હોય છે. આ કરાર ભારતના પરમાણુ ઉર્જા વિભાગ (DAE) હેઠળ આવતા ‘ડાયરેક્ટોરેટ ઓફ પરચેઝ એન્ડ સ્ટોર્સ’ (DPS) સાથે કરવામાં આવ્યો છે.
દુનિયાનો બીજો સૌથી મોટો યુરેનિયમ ભંડાર
તમને જણાવી દઈએ કે કઝાકિસ્તાન પાસે દુનિયાનો બીજો સૌથી મોટો યુરેનિયમ ભંડાર છે (જે વૈશ્વિક કુલ જથ્થાના આશરે ૧૪% છે અથવા અંદાજ મુજબ આશરે ૭૦૦,૦૦૦–૯૬૯,૨૦૦ ટન છે) અને તે ૨૦૦૯ થી દુનિયાનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક રહ્યો છે, જે દુનિયાના કુલ પુરવઠામાં ૪૦% થી વધુનું યોગદાન આપે છે. માઇનિંગ મુખ્યત્વે શુ-સારિસુ અને સિરદરિયા વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત છે, જ્યાં ખર્ચ-અસરકારક ‘ઇન-સિટુ રિકવરી’ (ISR) પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આનું સંચાલન રાષ્ટ્રીય કંપની ‘Kazatomprom’ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
ભારત માટે યુરેનિયમ કરારનો અર્થ શું છે?
ભારત પોતાના પરમાણુ રિએક્ટરો માટે ઇંધણ તરીકે યુરેનિયમની આયાત પર નિર્ભર છે.
કઝાકિસ્તાન દુનિયાનો સૌથી મોટો યુરેનિયમ ઉત્પાદક છે અને આ સોદો ભારતને આગામી અનેક વર્ષો સુધી ઇંધણનો સ્થિર પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરશે.
ભારત અને કઝાકિસ્તાન વચ્ચે પહેલા પણ યુરેનિયમ સપ્લાયના કરાર રહ્યા છે (જેમ કે ૨૦૧૫-૨૦૧૯ દરમિયાન ૫,૦૦૦ ટન સપ્લાયનો કરાર). આ નવો સોદો તે જ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને આગલા સ્તર પર લઈ જાય છે.
Kazatomprom દુનિયામાં યુરેનિયમનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે અને ૨૦૨૫ માં વૈશ્વિક પ્રાથમિક યુરેનિયમ ઉત્પાદનનો આશરે ૨૦% હિસ્સો આનો જ હશે.
આ કઝાખ રાષ્ટ્રીય પરમાણુ કંપની ૨૭ ભંડારોનું સંચાલન કરે છે જેને ૧૪ માઇનિંગ પ્રોપર્ટીમાં વહેંચવામાં આવી છે. આ બધી કઝાકિસ્તાનમાં સ્થિત છે અને તેમાં ‘ઇન-સિટુ રિકવરી’ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ કંપની એશિયા, યુરોપ અને અમેરિકામાં પરમાણુ ઉર્જા પ્લાન્ટોના સંચાલકોને વિવિધ પ્રકારના કરારો હેઠળ યુરેનિયમનો સપ્લાય કરે છે. જોકે આ કરાર હેઠળ સપ્લાય કરવામાં આવનાર યુરેનિયમનો ચોક્કસ જથ્થો, કિંમત અને ડિલિવરી શેડ્યૂલને હાલમાં જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી. ભારતીય વિભાગ (DPS) એ વ્યાવસાયિક સંવેદનશીલતાને કારણે આ શરતોને ગુપ્ત રાખવાની વિનંતી કરી હતી. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ મોટા સોદાથી વૈશ્વિક બજારમાં યુરેનિયમની ઉપલબ્ધતા ઘટી શકે છે જેનાથી કિંમતોમાં ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળી શકે છે કારણ કે ઉત્પાદનનો એક મોટો હિસ્સો સીધો ભારતને ફાળવી દેવામાં આવ્યો છે. એટલા માટે જ આને ચીન માટે મોટો ફટકો માનવામાં આવી રહ્યો છે.
