Language Research: આજે દુનિયામાં અંદાજે 7,500 ભાષાઓ બોલાય છે. તેમાં અંગ્રેજી, મેન્ડારિન ચાઇનીઝ, હિન્દી, સ્પેનિશ, અરબી અને ફ્રેન્ચ સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી ભાષાઓ છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે એક સમય એવો પણ હતો જ્યારે પૃથ્વી પર 30 હજારથી લઈને 75 હજારથી પણ વધુ ભાષાઓ બોલાતી હતી? આ દાવો એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધનમાં કરવામાં આવ્યો છે.
વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે હજારો વર્ષ પહેલાં દુનિયામાં નાની-નાની માનવ વસાહતો અલગ-અલગ રહેતી હતી. દરેક સમુદાયની પોતાની અલગ ભાષા હતી. સમય જતાં સામ્રાજ્યોનો વિસ્તાર, યુદ્ધો, ઉપનિવેશવાદ અને લોકોના એકબીજા સાથે ભળવા-મળવાને કારણે હજારો ભાષાઓ કાયમ માટે લુપ્ત થઈ ગઈ.
12 હજાર વર્ષ જૂના ઇતિહાસને સમજવાનો પ્રયાસ
આ સંશોધન અમેરિકાની યેલ યુનિવર્સિટીની ભાષાવિજ્ઞાન અને માનવશાસ્ત્રની પ્રોફેસર ક્લેર બોવર્ન (Claire Bowern)ના નેતૃત્વ હેઠળ કરવામાં આવ્યું છે. આ અભ્યાસ પ્રતિષ્ઠિત જર્નલ Scienceમાં પ્રકાશિત થયો છે.
સંશોધકોએ Mathematical Modeling, Anthropology, Linguistics અને Demographyના આંકડાઓનો ઉપયોગ કરીને અંદાજ લગાવ્યો કે અંદાજે 12 હજાર વર્ષ પહેલાં, એટલે કે અંતિમ Ice Age પૂર્ણ થયા પછી, દુનિયામાં કેટલી ભાષાઓ બોલાતી હતી. આ અભ્યાસ Holocene કાળ દરમિયાન ભાષાઓના વિકાસ અને તેમના ધીમે-ધીમે લુપ્ત થવાની પ્રક્રિયાને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે.
સૌથી વધુ ભાષાઓ ક્યારે બોલાતી હતી?
સંશોધન મુજબ દુનિયામાં ભાષાઓની સંખ્યા પ્રથમ સહસ્ત્રાબ્દી ઈસા પૂર્વે (1000 BC)થી લઈને પ્રથમ સહસ્ત્રાબ્દી ઈસવી (1000 AD) વચ્ચે પોતાના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચી હતી.
વૈજ્ઞાનિકોનો અંદાજ છે કે તે સમયે સમગ્ર દુનિયામાં એકસાથે અંદાજે 30 હજારથી લઈને 75 હજારથી પણ વધુ અલગ-અલગ ભાષાઓ બોલાતી હતી. સંશોધકોએ આ સમયગાળાને ભાષાઓનો Golden Age એટલે કે સુવર્ણકાળ ગણાવ્યો છે.
આજે માત્ર 7,500 ભાષાઓ જ કેમ બચી છે?
સંશોધનમાં જણાવાયું છે કે સમય જતાં ભાષાઓની સંખ્યા સતત ઘટતી ગઈ.
તેના પાછળ ઘણા મોટા કારણો રહ્યા. સૌપ્રથમ પ્રાચીન સમયમાં વિશાળ સામ્રાજ્યોનો વિસ્તાર થયો. જ્યારે કોઈ સામ્રાજ્ય બીજા વિસ્તારો પર કબજો કરતું હતું ત્યારે ત્યાંની સ્થાનિક ભાષાઓના સ્થાને શાસકોની ભાષાનો ઉપયોગ વધવા લાગતો હતો.
ત્યારબાદ છેલ્લા કેટલાક સદીઓમાં યુરોપિયન ઉપનિવેશવાદે પણ દુનિયાની હજારો સ્થાનિક ભાષાઓને સમાપ્ત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. અનેક સ્થળોએ લોકોને પોતાની માતૃભાષા છોડીને બીજી ભાષા અપનાવવા માટે મજબૂર થવું પડ્યું.
ભાષા માત્ર બોલવાનું માધ્યમ નથી, પરંતુ ઓળખ પણ છે
પ્રોફેસર ક્લેર બોવર્ન કહે છે કે કોઈપણ ભાષાનું મહત્વ માત્ર વાતચીત પૂરતું મર્યાદિત નથી.
તેમના જણાવ્યા મુજબ દરેક ભાષા પોતાના સમાજની યાદો, પરંપરાઓ, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને જ્ઞાનને પોતાના અંદર સંગ્રહિત રાખે છે. જ્યારે કોઈ ભાષા લુપ્ત થાય છે ત્યારે તેની સાથે તે સમુદાયની અનેક પેઢીઓનો અનુભવ અને સાંસ્કૃતિક વારસો પણ કાયમ માટે ખોવાઈ જાય છે.
પ્રથમ લખિત ભાષાઓ ક્યારે સામે આવી?
સંશોધન અનુસાર શરૂઆતમાં દુનિયાની તમામ ભાષાઓ માત્ર બોલાતી હતી. ત્યારબાદ અલગ-અલગ સંસ્કૃતિઓએ લખિત ભાષાનો વિકાસ કર્યો.
સૌથી પહેલાં ચોથી સહસ્ત્રાબ્દી ઈસા પૂર્વે (Fourth Millennium BC)માં મેસોપોટેમિયામાં સુમેરિયન ભાષા Cuneiform લિપિમાં લખાઈ હતી.
ત્યારબાદ ઇજિપ્ત, ચીન અને મેસોઅમેરિકા જેવી સંસ્કૃતિઓમાં પણ સ્વતંત્ર રીતે લખાણની પ્રણાલીઓ વિકસિત થઈ.
વૈજ્ઞાનિકોએ આટલા પ્રાચીન સમયનો અંદાજ કેવી રીતે લગાવ્યો?
આટલા જૂના સમયની ભાષાઓનો કોઈ સીધો રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ નથી. તેથી સંશોધકોએ અલગ રીત અપનાવી.
તેમણે આફ્રિકા, દક્ષિણ અમેરિકા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના એવા 171 Hunter-Gatherer સમુદાયોનો અભ્યાસ કર્યો, જેમને આજે પણ પરંપરાગત જીવનશૈલીની નજીક માનવામાં આવે છે.
આ સમુદાયોના કદ, તેમની ભાષાઓ અને તે સમયની અંદાજિત વૈશ્વિક વસ્તીના આધારે વૈજ્ઞાનિકોએ Mathematical Model તૈયાર કર્યો. આ જ Modelની મદદથી તેમણે હજારો વર્ષ પહેલાં બોલાતી ભાષાઓની સંખ્યાનો અંદાજ લગાવ્યો.
12 હજાર વર્ષ પહેલાં કેટલી ભાષાઓ હતી?
સંશોધન મુજબ અંદાજે 12 હજાર વર્ષ પહેલાં દુનિયાની વસ્તી નાના-નાના સમૂહોમાં વહેંચાયેલી હતી. લોકો Nomadic Hunter-Gatherer તરીકે રહેતા હતા અને અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા હતા.
તે સમયે સમગ્ર દુનિયામાં અંદાજે 4,500થી 6,200 ભાષાઓ બોલાતી હતી.
ત્યારબાદ વસ્તી વધવા અને નવા સમુદાયો રચાવા સાથે ભાષાઓની સંખ્યા પણ ઝડપથી વધી અને હજારો વર્ષ પછી પોતાના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગઈ.
ભાષાઓ આખરે લુપ્ત કેવી રીતે થઈ જાય છે?
ક્લેર બોવર્ન જણાવે છે કે કોઈ ભાષા લુપ્ત થવાના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે.
ઘણી વખત તે ભાષા બોલનારા લોકો યુદ્ધ, મહામારી અથવા હિંસામાં સમાપ્ત થઈ જાય છે.
ઘણી વખત લોકોને સામાજિક, રાજકીય અથવા આર્થિક કારણોસર પોતાની ભાષા છોડીને બીજી ભાષા અપનાવવી પડે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં સરકારોની નીતિઓ અને શિક્ષણ વ્યવસ્થા પણ સ્થાનિક ભાષાઓને નબળી બનાવી દે છે.
ધીમે-ધીમે જ્યારે નવી પેઢી પોતાની માતૃભાષા બોલવાનું બંધ કરી દે છે, ત્યારે તે ભાષા કાયમ માટે લુપ્ત થઈ જાય છે.
આજે પણ હજારો ભાષાઓ જોખમમાં છે
સંશોધનમાં જણાવાયું છે કે આજે દુનિયામાં રહેલી અંદાજે અડધી ભાષાઓ Endangered માનવામાં આવે છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે દુનિયાની 90 ટકા વસ્તી માત્ર 10 ટકા ભાષાઓ જ બોલે છે.
તેનો અર્થ એ છે કે હજારો એવી ભાષાઓ છે, જેને બોલનારા લોકોની સંખ્યા હવે ખૂબ ઓછી રહી ગઈ છે.
જો આ ભાષાઓનું સંરક્ષણ કરવામાં નહીં આવે, તો આવનારા વર્ષોમાં તેમાંની ઘણી ભાષાઓ સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ શકે છે.
સંશોધન શું દર્શાવે છે?
આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે માનવ ઇતિહાસ માત્ર સંસ્કૃતિઓ અને સામ્રાજ્યોનો ઇતિહાસ નથી, પરંતુ ભાષાઓનો પણ ઇતિહાસ છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે દુનિયાની હજારો ભાષાઓ માનવ વૈવિધ્યની ઓળખ હતી, પરંતુ સમય જતાં તેમાંની મોટાભાગની ભાષાઓ લુપ્ત થઈ ગઈ.
વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે જો આજે બચેલી નાની ભાષાઓનું સંરક્ષણ નહીં કરવામાં આવે, તો આવનારી પેઢીઓ દુનિયાના સાંસ્કૃતિક વારસાનો મોટો હિસ્સો કાયમ માટે ગુમાવી દેશે.
