US Iran Conflict: ઈરાન-અમેરિકા સંબંધો છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓના સૌથી જટિલ ગતિરોધમાં ફસાયેલા છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ તરફથી ઈરાન પર હુમલા શરૂ થવા અને નાજુક યુદ્ધવિરામ લાગુ થવાના દસ અઠવાડિયા પછી પણ બંને પક્ષો કોઈ પરિણામ પર પહોંચ્યા નથી. પ્રસ્તાવો અને જવાબી પ્રસ્તાવોના આ દોરમાં પાંચ મોટા મુદ્દા અત્યારે પણ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે અસંમતિના મુખ્ય કારણ બનેલા છે. આમાં યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ, ઈરાનના સંવર્ધિત યુરેનિયમ ભંડારનું ભવિષ્ય, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણ અને વાહનવ્યવહારની સંપૂર્ણ બહાલી, ક્ષેત્રમાં ઈરાન સમર્થિત જૂથોની પ્રવૃત્તિઓ અને બેલિસ્ટિક મિસાઈલ કાર્યક્રમ સામેલ છે.
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરના અમેરિકી પ્રસ્તાવ પર ઈરાનની પ્રતિક્રિયાને ‘પૂરી રીતે અસ્વીકાર્ય’ ગણાવી હતી. અહેવાલો અનુસાર, અમેરિકાની ૧૪ મુદ્દાની યોજનામાં યુરેનિયમ સંવર્ધન રોકવું, ૬૦ ટકા સંવર્ધિત યુરેનિયમના ઈરાની ભંડારને ખતમ કરવો કે પૂરી રીતે સીમિત કરવો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બિનશરતી ખોલવું સામેલ છે. આ યોજનામાં ૩૦ દિવસનો એક સમયગાળો પણ સામેલ છે, જેથી બીજા મુદ્દાઓ પર વાતચીતનો રસ્તો તૈયાર કરી શકાય. આમાં ક્ષેત્રમાં ઈરાન સમર્થિત જૂથ અને તેનો મિસાઈલ કાર્યક્રમ સામેલ છે.
બીજી તરફ, ઈરાન આ પ્રસ્તાવોને સ્વીકારવાને આવા યુદ્ધમાં આત્મસમર્પણ બરાબર માને છે. તેના જણાવ્યા મુજબ, દુનિયાની બે સૌથી મોટી સૈન્ય તાકાતો સામે તે અડીખમ રહ્યું. આ જ કારણે ઈરાન રાહતો મેળવવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે અને અહેવાલો અનુસાર, પોતાના જવાબમાં તાત્કાલિક યુદ્ધવિરામ, તમામ પ્રતિબંધો હટાવવા, વળતર આપવું, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર પોતાની સંપ્રભુતાને માન્યતા આપવી અને પરમાણુ વાર્તાને પછીથી કરવાની માંગ કરી રહ્યું છે. ઈરાને એવું પણ કહ્યું છે કે તે પોતાના કેટલાક સંવર્ધિત યુરેનિયમને નીચલા સ્તરે લાવવા કે કોઈ ત્રીજા દેશને સોંપવા માટે તૈયાર છે, પરંતુ તેણે સંપૂર્ણ ભંડાર સોંપવાનો ઇનકાર કર્યો છે. આ પાંચ મોટા વિવાદિત મુદ્દાઓ પર ચાલુ ગતિરોધની અસર માત્ર ઈરાન અને અમેરિકા પર જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા, તેલની કિંમતો અને મધ્ય પૂર્વની સ્થિરતા પર પણ પડી રહી છે.
1- યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ
યુરેનિયમ સંવર્ધન ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વાતચીતનો સૌથી અહેમ અને જૂનો વિવાદિત મુદ્દો છે, કારણ કે અમેરિકાના દ્રષ્ટિકોણથી આ એ સવાલ સાથે જોડાયેલો છે કે ઈરાન પરમાણુ હથિયાર બનાવવાની તકનીકી ક્ષમતાથી કેટલા અંતરે છે. કુદરતી યુરેનિયમ એકલું બહુ અસરકારક હોતું નથી. સંવર્ધન પ્રક્રિયા યુરેનિયમના ઉર્જાવાન હિસ્સા એટલે કે આઇસોટોપ ૨૩૫ ની માત્રા વધારે છે, જેથી આને એવા ઇંધણમાં બદલી શકાય જેનો ઉપયોગ પરમાણુ રિએક્ટરોમાં થઈ શકે. જોકે, જેમ-જેમ યુરેનિયમનો સંવર્ધન ગુણોત્તર વધે છે, તેના સૈન્ય ઉપયોગનો ખતરો પણ વધતો જાય છે. ઈરાન પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ એટલે કે એનપીટી હેઠળ ઊર્જા ઉત્પાદન, રિસર્ચ અને મેડિકલ જરૂરિયાતો જેવા શાંતિપૂર્ણ ઉદ્દેશ્યો માટે યુરેનિયમ સંવર્ધનના પોતાના અધિકાર પર જોર આપે છે.
બીજી તરફ, અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ આ કાર્યક્રમને પરમાણુ હથિયાર મેળવવાની કોશિશનું બહાનું માને છે. સામાન્ય રીતે ત્રણથી પાંચ ટકા સંવર્ધન સ્તર વીજળી પ્લાન્ટો માટે ઉપયોગ થાય છે, જ્યારે ૨૦ ટકા સંવર્ધિત યુરેનિયમ રિસર્ચના હેતુથી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પરંતુ આનાથી ઉપરનું સંવર્ધન પરમાણુ હથિયાર માટે યુરેનિયમના ઉપયોગનો રસ્તો ખોલી દે છે. પાછલા ઉનાળાના ૧૨ દિવસના યુદ્ધ સુધી ઈરાન ૬૦ ટકા સંવર્ધન સ્તર સુધી પહોંચી ચૂક્યું હતું. અમેરિકી અને ઈઝરાયેલી અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ આનાથી ઈરાનનો “ન્યુક્લિયર બ્રેકઆઉટ” નો સમય ઘટીને થોડા અઠવાડિયા સુધીનો રહી ગયો હતો.
આ દરમિયાન આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સીએ દાવો કર્યો હતો કે તેહરાને હજારો અદ્યતન સેન્ટ્રીફ્યુજ લગાવ્યા છે અને મોટો ભંડાર જમા કરી લીધો હતો. નતાંઝ, ફોર્દો અને ઈસ્ફહાન મથકો પર ઈઝરાયેલી અને અમેરિકી હુમલા પછી સંવર્ધન પ્રવૃત્તિઓ લગભગ અટકી ગઈ અને ઘણા ઉપકરણો બહુ ખરાબ રીતે ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ ગયા. યુદ્ધ ખતમ કરવા માટે તાજેતરની વાતચીતમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે લાંબા સમય સુધી, કથિત રીતે ૨૦ વર્ષ કે કાયમી ધોરણ માટે, ઈરાનમાં સંવર્ધન પૂરી રીતે રોકવાની માંગ કરી અને કહ્યું કે “ઈરાનને ક્યારેય પરમાણુ હથિયાર મળવું જોઈએ નહીં.”
બીજી તરફ, ઈરાન શાંતિપૂર્ણ ઉદ્દેશ્યો માટે કામચલાઉ પ્રતિબંધ, ઓછું સંવર્ધન સ્તર અને આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ સ્વીકારવા તૈયાર દેખાય છે, પરંતુ કાર્યક્રમને પૂરી રીતે બંધ કરવા કે પ્રવૃત્તિઓને વિદેશ મોકલવાને પોતાની સંપ્રભુતાનું ઉલ્લંઘન ગણાવીને ફગાવી દે છે. આ અંતર વાસ્તવમાં ઊંડા ઐતિહાસિક અવિશ્વાસ પર આધારિત છે. પશ્ચિમને ઈરાનની જૂની ગુપ્ત પ્રવૃત્તિઓ પર શંકા છે, જ્યારે ઈરાન અમેરિકાના પરમાણુ કરાર એટલે કે જેસીપીઓએ માંથી બહાર નીકળવા અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પહેલા કાર્યકાળ દરમિયાન થયેલા યુદ્ધોને અવિશ્વાસનું કારણ ગણાવે છે.
2- યુરેનિયમ ભંડારનું ભવિષ્ય
બીજો મોટો વિવાદિત મુદ્દો ઈરાનના સંવર્ધિત યુરેનિયમ ભંડારના ભવિષ્યને લઈને છે. ૧૨ દિવસના યુદ્ધ પહેલા આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સીએ જણાવ્યું હતું કે ઈરાન પાસે લગભગ ૪૪૦ કિલોગ્રામ ૬૦ ટકા સંવર્ધિત યુરેનિયમ હતું. આ સ્તર હથિયારના સ્તરની નજીક માનવામાં આવે છે અને નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ જો આને વધુ સંવર્ધિત કરવામાં આવે તો આનાથી ઘણા પરમાણુ હથિયારો માટે જરૂરી સામગ્રી તૈયાર થઈ શકે છે. અહેવાલો અનુસાર, ઈરાનના વ્યૂહાત્મક યુરેનિયમ ભંડારનો મોટો હિસ્સો ઈસ્ફહાન પરમાણુ પરિસરમાં ભૂગર્ભ મથકો અને ઊંડી સુરંગોમાં રાખવામાં આવ્યો છે. ગુપ્ત અહેવાલોમાં કહેવાયું છે કે કેટલુંક સંવર્ધિત યુરેનિયમ નષ્ટ થયેલી સુરંગોના કાટમાળ નીચે દબાયેલું છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સીના વડા રફાએલ ગ્રોસીએ કહ્યું કે દેખરેખના ઉપકરણો સુધી પહોંચ ન હોવાને કારણે અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓને લીધે એજન્સી સંઘર્ષ શરૂ થયા પછીથી આ ભંડારોની માત્રા કે વર્તમાન સ્થિતિની વ્યાવહારિક પુષ્ટિ લગભગ કરી શકી નથી. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ આ ભંડારોને સૌથી મોટો ખતરો માને છે, કારણ કે જો આ માત્રા નષ્ટ થઈ જાય છે તો ઈરાનની પરમાણુ ક્ષમતા ફરીથી બહાલ કરવામાં લાંબો સમય લાગશે અને તેનો ‘ન્યુક્લિયર બ્રેકઆઉટ’ સમય ઘણો વધી જશે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ઘણી તકો પર જોર આપી ચૂક્યા છે કે અમેરિકા આ ભંડારોને ‘કોઈ પણ સ્વરૂપમાં’ પોતાના નિયંત્રણમાં લેશે. અહેવાલો અનુસાર અમેરિકી પ્રસ્તાવોમાં આ સામગ્રી પૂરી રીતે અમેરિકા કે કોઈ ત્રીજા દેશને સોંપવાની, પૂરી રીતે નિષ્ક્રિય કરવાની કે ઈરાની જમીન પરથી પૂરી રીતે હટાવવાની વાત સામેલ છે. જોકે, વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલના જણાવ્યા મુજબ, પોતાના તાજેતરના જવાબમાં ઈરાને પોતાના કેટલાક ભંડારને નીચલા સ્તરે લાવવા અને કેટલોક હિસ્સો કોઈ ત્રીજા દેશમાં મોકલવાની ઈચ્છા દર્શાવી છે. શરત એ છે કે જો વાતચીત નિષ્ફળ જાય અથવા અમેરિકા ફરીથી કરારમાંથી બહાર નીકળી જાય, તો તે સામગ્રી ઈરાનને પાછી આપવામાં આવે.
3- હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણ
દુનિયાના સૌથી મહત્વના ઊર્જા દરિયાઈ માર્ગ માનવામાં આવતો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ત્રીજો મોટો વિવાદિત મુદ્દો બની ચૂક્યો છે. આ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ રસ્તા પરથી દુનિયાના ૨૦ ટકાથી વધુ કાચા તેલ અને પ્રવાહીકૃત કુદરતી ગેસની અવરજવર થાય છે. કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે છેલ્લા બે મહિનાના ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણ ઈરાન માટે એક વ્યૂહાત્મક હથિયાર બની શકે છે. અમેરિકા આને પૂરી રીતે અને દેખરેખ સાથે ખુલ્લું રાખવાને કોઈ પણ સંભવિત કરારની પૂર્વ શરત માને છે, જ્યારે તેહરાન આને આખરી દબાણ લાવવાના હથિયારની જેમ ઉપયોગ કરતું દેખાઈ રહ્યું છે.
આ મહત્વના રસ્તાના સતત બંધ રહેવા કે અવરોધિત થવાથી અને ઊર્જા કિંમતોમાં વધારાથી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાની સ્થિરતાને મોટો ખતરો થઈ શકે છે. અમેરિકા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ખુલ્લો રાખવાને ‘આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગની આઝાદી’ નું ઉદાહરણ માને છે અને ઈરાન તરફથી કોઈ પણ ધમકી કે પાબંદીને અસ્વીકાર્ય કહે છે. અમેરિકી વલણ છે કે આ મુદ્દાનું સમાધાન સૈન્ય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ગેરંટી સાથે, પરમાણુ વાર્તાથી અલગ કરવું જોઈએ. ઈરાની મીડિયાના જણાવ્યા મુજબ, અમેરિકી પ્રસ્તાવના જવાબમાં ઈરાને “યુદ્ધ ખતમ કરવા અને ફારસની ખાડી તથા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં દરિયાઈ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા” પર જોર આપ્યું છે.
સાથે જ, ઈરાની રાજકીય અને સૈન્ય નેતૃત્વએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણને પોતાની રેડ લાઇન ગણાવી છે. તેહરાને દબાણ અને પ્રતિબંધો હટાવવાના બદલામાં વ્યાપારી જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવરની ગેરંટી આપવાની ઓફર કરી છે, પરંતુ તે નિયંત્રણ અને ખતરાઓનો જવાબ આપવાનો અધિકાર પોતાની પાસે રાખવા માંગે છે. અમેરિકા સાથે તણાવ અને વધતા પ્રતિબંધોના અલગ-અલગ દોરમાં ઈરાન ઘણીવાર ચેતવણી આપી ચૂક્યું છે કે ગંભીર ખતરાની સ્થિતિમાં તે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટથી તેલ પુરવઠો રોકી શકે છે. જોકે, પહેલા આવી વાતો મોટેભાગે દબાણ વધારવા માટે કહેવામાં આવતી હતી અને મામલો પૂરી રીતે બંધ કરવા સુધી નહોતો પહોંચ્યો. પરંતુ તાજેતરના યુદ્ધ પછી સ્થિતિ વધુ સંવેદનશીલ બની ગઈ છે.
4- ‘એક્સિસ ઓફ રેઝિસ્ટન્સ’ અને ક્ષેત્રમાં ઈરાનની ભૂમિકા
ક્ષેત્રમાં ઈરાન સમર્થિત જૂથોની પ્રવૃત્તિઓ પણ તેહરાન અને અમેરિકા વચ્ચે મોટો વિવાદિત મુદ્દો છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે ઈરાન લેબનાનના હિઝબુલ્લાહ, યમનના હૂતી અને ઈરાકના કેટલાક શિયા મિલિશિયા જૂથોને નાણાકીય, સૈન્ય અને પ્રશિક્ષણ સહાય આપે છે. તેના જણાવ્યા મુજબ, આ નેટવર્ક દ્વારા પ્રભાવ વધારીને ઈરાને ઈઝરાયેલી અને અમેરિકી હિતોની સાથે જ તેમના ફોર્સ માટે ગંભીર ખતરો પેદા કર્યો છે. બીજી તરફ, તેહરાન આ જૂથોને ‘એક્સિસ ઓફ રેઝિસ્ટન્સ’ નો હિસ્સો ગણાવે છે.
તેનું કહેવું છે કે આ સ્વતંત્ર તત્વો છે, જે ઈઝરાયેલ અને ક્ષેત્રમાં અમેરિકી સૈન્ય મોજૂદગી વિરુદ્ધ અભિયાન ચલાવે છે. ઓક્ટોબર ૨૦૨૩ માં ગઝા યુદ્ધ શરૂ થયા પછી અલગ-અલગ મોરચે આ જૂથોના હુમલા વધી ગયા. આમાં લેબનાની સરહદ પર હિઝબુલ્લાહ અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે ઝડપો, લાલ સમુદ્રમાં હૂતી હુમલા અને ઈરાક તથા સીરિયામાં અમેરિકી મથકો પર ઈરાકી સશસ્ત્ર જૂથોની કાર્યવાહી સામેલ છે. અમેરિકા સતત માંગ કરતું રહ્યું છે કે ઈરાન આ જૂથોને મળતી સૈન્ય સહાય ઓછી કરે અને અમેરિકી તથા ઈઝરાયેલી હિતો વિરુદ્ધ તેમની પ્રવૃત્તિઓ રોકે. તાજેતરના યુદ્ધ અને તણાવ દરમિયાન પણ આ જૂથોની પ્રવૃત્તિઓનો મુદ્દો ઉઠ્યો, પરંતુ એવું લાગે છે કે પરમાણુ કાર્યક્રમ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટથી ઉલટું આ મુદ્દો અત્યારે તાત્કાલિક વાતચીતનો હિસ્સો બન્યો નથી.
5- મિસાઈલ કાર્યક્રમ
ઈરાનનો મિસાઈલ કાર્યક્રમ બંને દેશો વચ્ચે સૌથી મહત્વના અને સંવેદનશીલ વિવાદિત મુદ્દાઓમાંથી એક છે. છેલ્લા બે દાયકામાં ઈરાને બેલિસ્ટિક અને ક્રૂઝ મિસાઈલોનો મોટો જથ્થો તૈયાર કર્યો છે. આમાં ટૂંકા અંતરની મિસાઈલોથી લઈને લગભગ બે હજાર કિલોમીટર સુધી પ્રહાર કરનારી મિસાઈલો સામેલ છે. ઈરાને ભૂગર્ભ મથકો અને ‘મિસાઈલ સિટીઝ’ નું નેટવર્ક પણ બનાવ્યું છે. ઈરાન આ કાર્યક્રમને પોતાની રક્ષા અને પ્રતિરોધ રણનીતિનો મહત્વનો સ્તંભ માને છે, ખાસ કરીને એવી સ્થિતિમાં જ્યારે તેની વાયુસેના અને અદ્યતન રક્ષા પ્રણાલીઓ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની તુલનામાં ક્યાંય વધારે સીમિત છે.
બીજી તરફ, અમેરિકા અને તેના સહયોગીઓ કહે છે કે ઈરાનનો મિસાઈલ ભંડાર, ડ્રોન ટેકનોલોજી અને વધુ સચોટ મિસાઈલોના વિકાસ સાથે મળીને ઈઝરાયેલ, ક્ષેત્રમાં અમેરિકી સૈન્ય મથકો અને અરબ દેશો માટે સીધો ખતરો પેદા કરે છે. તાજેતરના યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાને ઈઝરાયેલ, ક્ષેત્રમાં અમેરિકી મથકો અને અખાતના અરબ દેશો, ખાસ કરીને સંયુક્ત આરબ અમીરાતમાં સેંકડો મિસાઈલ અને ડ્રોન દાગ્યા. આમાંથી કેટલાક હુમલા રોકી દેવામાં આવ્યા, પરંતુ કેટલાકમાં જાન-માલનું નુકસાન થયું. જોકે તાજેતરના યુદ્ધ અને તેના પહેલાના ૧૨ દિવસના યુદ્ધમાં ઈરાનની સૈન્ય અને મિસાઈલ સુવિધાઓને મોટા પાયે નિશાન બનાવવામાં આવી, પરંતુ ઈરાન પાસે બચેલી મિસાઈલો, મોબાઈલ લોન્ચરો અને ભંડારને લઈને સચોટ જાણકારી અત્યારે પણ મોજૂદ નથી. આ જ અસ્પષ્ટતા અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની મોટી ચિંતા બનેલી છે. જોકે, મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, પરમાણુ કાર્યક્રમથી વિપરીત આ મુદ્દો તાજેતરના અમેરિકી પ્રસ્તાવોનો કેન્દ્રીય હિસ્સો રહ્યો નથી. બીજી તરફ, ઈરાનનું કહેવું છે કે મિસાઈલ કાર્યક્રમ આત્મરક્ષાના તેના અધિકારનો હિસ્સો છે અને આના પર વાતચીત નહીં થાય.
આ પણ વાંચો: US Israel Iran Conflict: શું અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ ફરીથી કરી રહ્યા છે ઈરાન પર હુમલાની તૈયારી? – Newz Cafe
