What is Nuclear Dust: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મહિનાઓથી ચાલી રહેલા સંઘર્ષને સમાપ્ત કરવા માટે હાઈ-લેવલ વાતચીતનો દોર જારી છે. પરંતુ આ વખતે આ વાતચીતના કેન્દ્રમાં એક નવો શબ્દ ઉભર્યો છે- ‘ન્યુક્લિયર ડસ્ટ’ (પરમાણુ ધૂળ). અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલ આ શબ્દ ઈરાનના સંવર્ધિત યુરેનિયમ (Enriched Uranium) ના ભંડારને દર્શાવે છે. ખાસ કરીને તે એનરિચ્ડ સામગ્રી, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેહરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને ચિંતાનું મુખ્ય કારણ રહી છે. જોકે ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યા છે કે ઈરાન આ ‘ન્યુક્લિયર ડસ્ટ’ પરત કરવા તૈયાર છે, પરંતુ જમીની હકીકતમાં આ મુદ્દો હજુ પણ સમજૂતીના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ બનેલો છે. આ ન્યુક્લિયર ડસ્ટ આખરે શું હોય છે, ચાલો સમજીએ.
આખરે શું છે ‘ન્યુક્લિયર ડસ્ટ’?
સૌથી પહેલા તો એ સમજવું પડશે કે ‘ન્યુક્લિયર ડસ્ટ’ કોઈ ટેકનિકલ શબ્દ નથી, પરંતુ ઈરાનના યુરેનિયમ ભંડારને સંબોધવા માટેની ટ્રમ્પની પોતાની એક રીત છે. આમાં તે સામગ્રી પણ સામેલ છે જે અમેરિકી હવાઈ હુમલા દરમિયાન નષ્ટ થયેલી સાઇટ્સના કાટમાળમાં દબાયેલી હોઈ શકે છે. ટ્રમ્પે કહ્યું, ‘યુરેનિયમ એનરિચ કરવામાં આવશે નહીં. અમે ઈરાન સાથે મળીને ઊંડાઈમાં દબાયેલી તે તમામ ન્યુક્લિયર ડસ્ટને ખોદીને બહાર કાઢવા અને હટાવવા માટે કામ કરીશું.’
ટેકનિકલ રીતે આનો અર્થ તે ‘ફિસાઈલ મટિરિયલ’ (Fissile Material) થી છે, જેને નાગરિક ઉપયોગની મર્યાદા કરતા ઘણી વધુ સમૃદ્ધ કરવામાં આવી છે. જૂન ૨૦૨૫માં ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા તરફથી થયેલા હુમલા પહેલા, ઈરાન પાસે ૪૦૦ કિલોગ્રામ એનરિચ યુરેનિયમ ૬૦ ટકા સુધી અને ૨૦૦ કિલોગ્રામ એનરિચ યુરેનિયમ ૨૦ ટકા સુધી હોવાનો અંદાજ હતો. તેને ૯૦ ટકા સુધી રિફાઇન્ડ કરીને સરળતાથી ‘વેપન્સ ગ્રેડ’ એટલે કે હથિયાર બનાવવા યોગ્ય બનાવી શકાય છે.
અમેરિકા માટે આ ભંડાર કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
વોશિંગ્ટન માટે ઈરાનનું એનરિચ્ડ યુરેનિયમ સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટો ખતરો છે. અમેરિકાનું એવું માનવું છે કે ભલે ઈરાન પાસે અત્યારે પરમાણુ હથિયાર ન હોય, પરંતુ તેની પાસે રહેલો ભંડાર તેને ટૂંક સમયમાં જ હથિયાર વિકસાવી લેવાની ક્ષમતા ચોક્કસ આપે છે. વ્હાઇટ હાઉસના પ્રવક્તા ઓલિવિયા વેલ્સે સ્પષ્ટ કર્યું કે વહીવટીતંત્ર ‘ઈરાનને ક્યારેય પરમાણુ હથિયાર રાખવા દેશે નહીં.’
સંવર્ધન પર ઈરાનનો પક્ષ શું છે?
ઈરાન માટે યુરેનિયમ સંવર્ધનનો મુદ્દો કોઈપણ પ્રકારની વાતચીતથી પર છે. તેહરાનનો તર્ક છે કે તેનો કાર્યક્રમ એનર્જી પ્રોડક્શન જેવા શાંતિપૂર્ણ ઉદ્દેશ્યો માટે છે. ઈરાનના એક વરિષ્ઠ અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, એવો કોઈ વિકલ્પ નથી જેમાં ઈરાન યુરેનિયમ સંવર્ધનને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા સંમત થાય. અમેરિકા તરફથી ‘પૂર્ણ રોક’ ની માંગ અને ઈરાનની ‘સંવર્ધન ચાલુ રાખવાની’ જિદ જ આ ગતિરોધનું મુખ્ય કારણ છે.
ક્યાં છુપાયેલો છે આ ભંડાર?
ઇન્ટરનેશનલ એટોમિક એનર્જી એજન્સી (IAEA) ના મહાનિર્દેશક રાફેલ ગ્રોસીના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાનની પરમાણુ સામગ્રી મુખ્યત્વે ઇસ્ફહાન પરમાણુ સંકુલની એક અંડરગ્રાઉન્ડ સુરંગ અને નતાંઝના એક ભંડારમાં સ્થિત છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ ભંડારનો એક મોટો હિસ્સો તે પહાડી ઠેકાણાના કાટમાળ નીચે દબાયેલો છે, જેને હવાઈ હુમલા દરમિયાન નિશાન બનાવવામાં આવ્યો હતો.
કયા મુદ્દાઓ પર છે અસહમતી?
સમયમર્યાદા: અમેરિકા યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ પર ૨૦ વર્ષના લાંબા સમય માટે રોકની માંગ કરી રહ્યું છે, જ્યારે ઈરાન ૩ થી ૫ વર્ષના ટૂંકા ગાળાનો પ્રસ્તાવ આપી રહ્યું છે.
ભંડારનો નિકાલ: અમેરિકા ઈચ્છે છે કે આ સામગ્રી ઈરાનની ધરતી બહાર લઈ જવામાં આવે. ટ્રમ્પે સૂચન આપ્યું છે કે તેને અમેરિકા લાવી શકાય છે. રશિયાએ પણ આ સામગ્રીને પોતાના સંરક્ષણમાં લઈ નાગરિક બળતણમાં બદલવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો હતો, જેને અમેરિકાએ ફગાવી દીધો છે.
