Anemia Iron Deficiency: એનીમિયા એક એવી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા છે જેમાં શરીરમાં લોહીની ઉણપ થઈ જાય છે અથવા હિમોગ્લોબિનનું સ્તર સામાન્ય કરતા ઓછું થઈ જાય છે. હિમોગ્લોબિન લાલ રક્ત કોશિકાઓમાં જોવા મળતું એક મહત્વપૂર્ણ તત્વ છે, જે શરીરના દરેક ભાગ સુધી ઓક્સિજન પહોંચાડવાનું કામ કરે છે.
જ્યારે શરીરમાં આયર્નની ઉણપ થઈ જાય છે, ત્યારે પૂરતું હિમોગ્લોબિન બની શકતું નથી અને વ્યક્તિ નબળાઈ અનુભવવા લાગે છે. પુરુષોની સરખામણીમાં મહિલાઓ એનીમિયાનો વધુ શિકાર બને છે. તેની પાછળ કેટલાક બાયોલોજીકલ અને લાઈફસ્ટાઈલ સાથે જોડાયેલા કારણો જવાબદાર હોય છે. આવો, મહિલાઓમાં એનીમિયાના કારણો, લક્ષણો અને બચાવ વિશે જાણીએ.
મહિલાઓમાં એનીમિયાનું જોખમ વધારે કેમ હોય છે?
મહિલાઓના શરીરમાં કેટલાક એવા બાયોલોજીકલ ફેક્ટર હોય છે જે એનીમિયાનું કારણ બને છે. આ સિવાય ખરાબ લાઈફસ્ટાઈલ પણ તેના માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે. મહિલાઓમાં એનીમિયાનું જોખમ વધારે હોવાના નીચે મુજબના કારણો હોઈ શકે છે-
પીરિયડ્સ- મહિલાઓમાં એનીમિયાનું સૌથી મોટું કારણ તેમના પીરિયડ્સ છે. દર મહિને પીરિયડ્સ દરમિયાન શરીરમાં લોહીની ઉણપ થાય છે. જે મહિલાઓને હેવી બ્લીડિંગ થાય છે, તેમનામાં આયર્નની ઉણપ જલ્દી થઈ શકે છે. જો ખોરાકમાંથી પૂરતું આયર્ન ન મળે, તો શરીર ધીરે ધીરે નબળું પડવા લાગે છે.
પ્રેગ્નન્સી- એનીમિયાનું એક મહત્વપૂર્ણ કારણ પ્રેગ્નન્સી પણ છે. આ સમયે શરીરને માતા અને બાળક બંને માટે એક્સ્ટ્રા પોષણની જરૂર હોય છે. જો પ્રેગ્નન્ટ મહિલા પૂરતું આયર્ન અને પોષક તત્વો ન લે, તો એનીમિયા થવાનું જોખમ વધી જાય છે.
ખોટો ડાયટ પ્લાન- આજકાલ ઘણી મહિલાઓ વજન ઓછું કરવા માટે ખૂબ ઓછું ખાવાનું ખાય છે અથવા એવા ડાયટ પ્લાન અપનાવે છે જેમાં પોષણની ઉણપ હોય છે. આનાથી શરીરને જરૂરી આયર્ન મળી શકતું નથી. લાંબા સમય સુધી આવું થવા પર હિમોગ્લોબિનનું સ્તર ઓછું થવા લાગે છે.
લાંબી બીમારી- કેટલીક મહિલાઓમાં વારંવાર ગર્ભધારણ, નબળાઈ, ખરાબ ખાનપાન અને લાંબા સમય સુધી બીમારી રહેવાના કારણે પણ એનીમિયા થઈ શકે છે.
એનીમિયાના લક્ષણો શું છે?
એનીમિયા ધીરે ધીરે વિકસિત થાય છે. શરૂઆતમાં તેના લક્ષણો હળવા હોય છે, તેથી લોકો તેને ગંભીરતાથી લેતા નથી. સામાન્ય રીતે એનીમિયાના નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળે છે-
થાક અને નબળાઈ- એનીમિયાનું સૌથી સામાન્ય લક્ષણ સતત થાક છે. જો પૂરતો આરામ કર્યા પછી પણ નબળાઈ અનુભવાય, તો તે આયર્નની ઉણપનો સંકેત હોઈ શકે છે. ઘણી મહિલાઓ આખો દિવસ સુસ્તી અને ઉર્જાની ઉણપ અનુભવે છે.
ત્વચાની ચમક ઓછી થવી- ત્વચાનું પીળું પડવું પણ એનીમિયાનો સંકેત છે. આવી સ્થિતિમાં ચહેરા, હોઠો અને આંખોની અંદરની પાંપણોમાં પીળાશ દેખાઈ શકે છે.
ચક્કર અને માથાનો દુખાવો- કેટલીક મહિલાઓને ચક્કર આવવા, માથાનો દુખાવો અથવા અચાનક નબળાઈ અનુભવાય છે. સીડીઓ ચઢવા કે થોડું કામ કરવા પર શ્વાસ ફૂલવો પણ એક સામાન્ય લક્ષણ છે.
ફોકસની ઉણપ- હૃદયના ધબકારા તેજ થવા, હાથ-પગ ઠંડા રહેવા અને કોઈપણ કામમાં ફોકસ ન કરી શકવું પણ એનીમિયાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
વાળ અને નખ નબળા પડવા- વાળનું ખરવું અને નખનું નબળું પડવું પણ આયર્નની ઉણપ સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. ઘણીવાર નખ ચમચી જેવા આકારના થઈ જાય છે.
માટી ખાવાની ઈચ્છા થવી- કેટલાક લોકોમાં બરફ, માટી કે ચોક જેવી વસ્તુઓ ખાવાની ઈચ્છા થાય છે. આ ગંભીર આયર્નની ઉણપનો સંકેત હોઈ શકે છે.
એનીમિયાની ઓળખ કેવી રીતે કરવી?
એનીમિયાની સાચી તપાસ બ્લડ ટેસ્ટથી જ થાય છે, પરંતુ કેટલાક સરળ સંકેતો ઘરે પણ ઓળખી શકાય છે. આ સંકેતોને નજરઅંદાજ ન કરવા જોઈએ. સમયસર તપાસ અને ઈલાજથી એનીમિયાની સમસ્યા જલ્દી ઠીક થઈ શકે છે. નીચે આપેલા લક્ષણો જોઈને એનીમિયાની ઓળખ કરી શકાય છે-
જો આંખોની અંદરની પાંપણો હળવી ગુલાબીને બદલે સફેદ કે ખૂબ પીળી દેખાય, તો તે લોહીની ઉણપનો સંકેત હોઈ શકે છે.
જો દરેક સમયે થાક અનુભવાય અને આરામ કર્યા પછી પણ શરીરમાં ઉર્જા ન આવે, તો ડોક્ટર પાસે તપાસ કરાવવી જોઈએ.
સીડીઓ ચઢવા, તેજ ચાલવા કે હળવું કામ કરવા પર વધુ શ્વાસ ફૂલવો પણ એનીમિયાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
નખનો રંગ ફિક્કો પડવો, તેમનું તૂટવું કે ચમચી જેવો આકાર હોવો પણ આયર્નની ઉણપ દર્શાવે છે.
એનીમિયાના દર્દીએ શું ખાવું?
એનીમિયાથી બચવા અને હિમોગ્લોબિન વધારવામાં યોગ્ય ખાનપાન ખૂબ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. એનીમિયાથી બચવા માટે ડાયટમાં આ વસ્તુઓ સામેલ કરો-
લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી જેમ કે પાલક, મેથી, સરસવ અને બથુઆ આયર્નના સારા સ્ત્રોત છે. તેમને નિયમિત ડાયટમાં સામેલ કરો.
દાળ, ચણા, રાજમા અને બીન્સ શરીરને આયર્ન અને પ્રોટીન બંને આપે છે. ફણગાવેલા અનાજ પણ ફાયદાકારક હોય છે.
નોન-વેજીટેરિયન લોકો માટે ઈંડા અને ચિકન આયર્નના સારા સ્ત્રોત છે. આ શરીરમાં જલ્દી આયર્ન વધારવામાં મદદ કરે છે.
ગોળ, ખજૂર, કિસમિસ અને દાડમ જેવા ખાદ્ય પદાર્થો પણ લોહી વધારવામાં સહાયક છે. તેમને ડાયટમાં સામેલ કરો.
વિટામિન સી આયર્નના શોષણને વધારે છે તેથી લીંબુ, સંતરા, આમળા અને જામફળ જેવા ફળો ખાઓ.
ભોજનના તરત પછી ચા કે કોફી ના પીઓ, આનાથી શરીર આયર્નને યોગ્ય રીતે શોષી શકતું નથી.
હેલ્ધી આદતો અપનાવવી જરૂરી
એનીમિયાથી બચાવ માત્ર દવાથી નહીં, પરંતુ સારી લાઈફસ્ટાઈલથી પણ થાય છે. સમયસર સંતુલિત ભોજન કરવું ખૂબ જરૂરી છે. ભોજનમાં આયર્ન, પ્રોટીન અને વિટામિનથી ભરપૂર વસ્તુઓ સામેલ કરો. મહિલાઓએ પોતાના શરીરના સંકેતો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. વારંવાર નબળાઈ કે થાક અનુભવવા પર પોતાની તપાસ કરાવો. પ્રેગ્નન્ટ મહિલાઓના ડાયટનું વિશેષ ધ્યાન રાખો. નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ પણ જરૂરી છે, ખાસ કરીને એ મહિલાઓ માટે જેમને હેવી પીરિયડ્સ થાય છે અથવા પહેલાથી નબળાઈની સમસ્યા છે.
એનીમિયા એક સામાન્ય પરંતુ ગંભીર સમસ્યા છે. તેને સામાન્ય નબળાઈ સમજીને નજરઅંદાજ ન કરવી જોઈએ. જો મહિલાઓ પોતાના ખાનપાન અને સ્વાસ્થ્ય પર ધ્યાન આપે, તો એનીમિયાથી સરળતાથી બચી શકાય છે. સ્વસ્થ શરીર અને પૂરતી ઉર્જા માટે આયર્નથી ભરપૂર ભોજન અને સારી આદતો અપનાવવી સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
