Snake Rescue Wildlife Safety: હૈદરાબાદની એક રેસ્ટોરન્ટમાં ગયા અઠવાડિયે ફિશ ટેન્કની અંદર સાંપ મળ્યા બાદ ‘ફ્રેન્ડ્સ ઓફ સ્નેક્સ સોસાયટી’ ના સભ્યોને બચાવ (રેસ્ક્યૂ) માટે બોલાવવામાં આવ્યા હતા. સંસ્થાએ પોતાના સોશિયલ મીડિયા પેજ પર આ રેસ્ક્યૂનો વીડિયો શેર કર્યો. માનવામાં આવ્યું કે અસહ્ય ગરમી વચ્ચે ઠંડી જગ્યાની શોધમાં સાંપ ઇમારતની અંદર આવ્યો અને ફિશ ટેન્કમાં આશ્રય લઈ લીધો.
આ જ રીતે, ગયા જાન્યુઆરીમાં મુંબઈના અંધેરી વેસ્ટ સ્થિત એક ઘરના ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર એક કોબ્રા મળ્યો હતો. અહેવાલ અનુસાર, આ સાંપ વૉશિંગ મશીનની અંદર છુપાયેલો હતો અને તેને શહેરી વન્યજીવ બચાવ કાર્ય સાથે જોડાયેલા એક સભ્યની મદદથી સુરક્ષિત બહાર કાઢવામાં આવ્યો.
આ રીતે ઘરોની તિરાડો અને છુપાયેલા ખૂણાઓ, વૉશિંગ મશીનો, દ્વિચક્રી-ચારચક્રી ગાડીઓ, ફિશ ટેન્ક અને લાંબા સમયથી પડેલા સામાનના ઢગલાઓ નીચે સાંપ મળવાની ઘટનાઓ સતત સામે આવતી રહે છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં સાંપને જોઈને કોઈ પણ વ્યક્તિને તરત જ ડર લાગવો સ્વાભાવિક છે. એટલા માટે જ તે ડરને દૂર કરવા અને કુદરતી વાતાવરણ વિશે મૂળભૂત સમજ વિકસાવવા માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે સાંપ આવી જગ્યાઓ પર કેમ આવે છે અને જો તેઓ દેખાઈ જાય તો શું કરવું જોઈએ.
સાંપ ઇન્સાન વસ્તીઓમાં કેમ ઘૂસે છે?
આ વર્ષની શરૂઆતમાં વાઇલ્ડલાઇફ એન્ડ નેચર કન્ઝર્વેશન ટ્રસ્ટના સંશોધકો દ્વારા પ્રકાશિત એક અભ્યાસમાં 2022 થી 2024 વચ્ચે ઉત્તર કોયમ્બતૂરમાં નોંધાયેલી 2,318 સાંપ બચાવ ઘટનાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે સાંપ કચરાના ઢગલા, ઘરોના રૂમ, સ્ટોરેજ શેડ, મશીનો અને સુરક્ષિત છુપાઈ શકાય તેવી જગ્યાઓને આશ્રય તરીકે શોધે છે.
જોકે, વન્યજીવ કાર્યકર્તાઓનું કહેવું છે કે સાંપ લોકો પર હુમલો કરવાના મકસદથી રહેણાંક વિસ્તારોમાં નથી આવતા. પરંતુ તેઓ અવારનવાર આવાસ, સુરક્ષા, ખોરાક, ભેજ અને અનુકૂળ તાપમાનની શોધમાં આવા વાતાવરણમાં ફસાઈ જાય છે. વિશેષ રૂપે ગરમી, ચોમાસાનો વરસાદ અને તેમના કુદરતી ઘરો નષ્ટ થવા જેવા કારણોથી તાજેતરના વર્ષોમાં ઘરોની અંદર સાંપ આવવાની ઘટનાઓ વધી છે.
હર્પેટોલોજિસ્ટ્સ (સરીસૃપ વિજ્ઞાનીઓ) જણાવે છે કે આ જ કારણ છે કે સાંપ અવારનવાર ગાડીઓની નીચે, ફિશ ટેન્કની પાસે, પાર્કિંગ વિસ્તારોમાં, લાકડાના ઢગલા નીચે, ફ્રિજના પાછળ અને ઘરોના અસ્તવ્યસ્ત ખૂણાઓમાં જોવા મળે છે. વન્યજીવ પ્રેમી અને સ્નેક રેસ્ક્યૂ કાર્યકર્તા સેમસન કિરૂબાકરણ કહે છે કે સાંપ જાણીજોઈને માનવ વસ્તીઓમાં નથી આવતા અને “તેઓ સામાન્ય રીતે ઇન્સાન સાથેના ટકરાવથી બચવાનું પસંદ કરે છે.”
વન્યજીવ સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર, સાંપ એવી છુપાયેલી જગ્યાઓને પસંદ કરે છે, જ્યાં તેઓ નજરે પડ્યા વિના રહી શકે. પરંતુ સેમસન કિરૂબાકરણનું કહેવું છે કે કુદરતી ઘરો ઓછા થવા અને માનવ વસ્તીઓમાં મોજૂદ સંરચનાઓમાં પૂરતી છુપાવવાની જગ્યા મળવાના કારણે સાંપ હવે વધુ સંખ્યામાં રહેણાંક વિસ્તારોમાં પ્રવેશ કરી રહ્યા છે.
તેમણે વિગતવાર જણાવ્યું, “લાંબા સમય સુધી એક જ જગ્યાએ ઉભા રહેતા વાહનો, ફિશ ટેન્ક અને તેમની આસપાસનું ઠંડુ વાતાવરણ, છાયાવાળી અને છુપાયેલી જગ્યા આપનારા સ્ટોરેજ શેડ, અસ્તવ્યસ્ત રીતે રાખેલી બાંધકામ સામગ્રીવાળા બાંધકામના સ્થળો, નાળિયેર કે કચરાના ઢગલા વગેરે સાંપો માટે આદર્શ ઠેકાણા બની જાય છે.” તેમણે કહ્યું, “સાંપ આ જગ્યાઓને એટલા માટે શોધે છે કારણ કે અહીં તેમને અનુકૂળ વાતાવરણ મળે છે, જેમ કે પૂરતો શિકાર, સુરક્ષિત આવાસ અને શરીર માટે યોગ્ય તાપમાન.”
સ્ટડી અનુસાર, ગરમ હવામાનમાં સાંપ ઠંડી અને છાયાવાળી જગ્યાઓની શોધ કરે છે જ્યારે ઠંડા હવામાનમાં તેઓ ગરમ અને આરામદાયક સ્થાન શોધે છે. સેમસનના જણાવ્યા અનુસાર, ખોરાક, છુપાવવાની જગ્યા અને સુરક્ષિત આવાસની સાથે-સાથે તાપમાનની આ સ્થિતિઓ પણ સાંપોને માનવ વસ્તીઓ તરફ આકર્ષિત કરે છે.
જો ગાડીમાં સાંપ ઘૂસી જાય તો શું કરવું જોઈએ?
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આવી સ્થિતિમાં સૌથી પહેલા ગભરાટ કે ભયમાં આવવાથી બચવું જોઈએ. નિષ્ણાતો જણાવે છે કે મોટાભાગની સાંપ કરડવાની ઘટનાઓ ત્યારે બને છે, જ્યારે સાંપોને અચાનક પરેશાન કરવામાં આવે છે. ડર કે જરૂરિયાત કરતાં વધુ બહાદુરી બતાવતા લોકો વિના ખતરાને સમજે તેમને પકડવાની કે મારવાની કોશિશ કરે છે. સ્ટડીથી એ પણ ખબર પડે છે કે સાંપ ઇન્સાન પર હુમલો કરવાના ઇરાદાથી વ્યવહાર નથી કરતા.
સ્નેક રેસ્ક્યૂ નિષ્ણાત સેમસન કિરૂબાકરણ કહે છે, “આવી સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે તમે અને સાંપ વચ્ચે સુરક્ષિત અંતર જાળવી રાખો.” આ સિવાય, “ક્યારેય પણ સાંપને અડવાની કે પકડવાની કોશિશ ન કરવી જોઈએ. અહીં સુધી કે બિન-ઝેરી સાંપ પણ ખતરો અનુભવાતા આત્મરક્ષામાં કરડી શકે છે. વિના તાલીમવાળા લોકો તરફથી કરવામાં આવેલી આવી કોશિશો માત્ર જોખમ વધારે છે.”
સેમસન સલાહ આપે છે, “રેસ્ક્યૂ ઓપરેશન દરમિયાન ધૈર્ય અને શાંત વલણ જરૂરી છે. એટલા માટે નિષ્ણાત સ્નેક રેસ્ક્યૂ કર્મીઓને બોલાવવા જોઈએ અથવા તરત જ વન વિભાગને સૂચના આપવી જોઈએ. સાથે જ જે જગ્યાએ સાંપ મોજૂદ હોય, તેને તરત જ અલગ કરી દેવી જોઈએ અને એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે કોઈ તેની પાસે ન જાય.”
સાંપ વાહનોની અંદર કેમ ઘૂસી જાય છે?
ગાડીઓ સ્વાભાવિક રૂપે ઘણી એવી વસ્તુઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે, જેની સાંપ શોધ કરતા હોય છે. સૌથી પહેલા, ગાડીઓનો નીચેનો ભાગ છાયડો અને અંધારું પ્રદાન કરે છે. ગરમ બપોરે કારની નીચેની જમીન આસપાસની જગ્યાઓની તુલનામાં થોડી ઠંડી હોય છે. તેથી આ તેજ ગરમીથી બચવા માટે સાંપો માટે યોગ્ય સ્થાન બની જાય છે. બીજું, લાંબા સમય સુધી ઉભી રહેલી ગાડીઓ સાંપોને શિકારી જીવો અને ઇન્સાનથી સુરક્ષા પણ આપે છે.
સેમસન કિરૂબાકરણ કહે છે, “જો કોઈ તેમને જોઈ લે છે, તો તેઓ તરત જ નજીકની ગાડીની અંદર ઘૂસવાની કોશિશ કરે છે. ટાયરો, એક્સલ અને એન્જિનની આસપાસની સાંકડી જગ્યાઓ તેમના માટે સુરક્ષિત છુપાવવાની જગ્યા બની જાય છે, જેનાથી તેઓ ટકરાવથી બચી શકે છે.”
તેમણે એ પણ જણાવ્યું કે સાંપ ઉંદરો જેવા શિકારની શોધમાં પણ ગાડીઓની અંદર પહોંચી શકે છે. ઉંદર, ગરોળી અને દેડકા ઘણી સાંપ પ્રજાતિઓનો મુખ્ય ખોરાક છે. આ જીવો અવારનવાર પાર્કિંગ વિસ્તારો, લાંબા સમય સુધી ઉભી રહેલી ગાડીઓ અને સ્ટોરેજ શેડ જેવી જગ્યાઓ પર રહે છે. આ જ કારણે સાંપ શિકારની શોધમાં ગાડીઓ, મશીનો અને પાર્કિંગ વિસ્તારોમાં પ્રવેશ કરે છે.
કોયમ્બતૂરમાં વાઇલ્ડલાઇફ એન્ડ નેચર કન્ઝર્વેશન ટ્રસ્ટ તરફથી કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસે પણ પુષ્ટિ કરી કે કેટલાક ખાસ હવામાનમાં સાંપ બચાવ અભિયાનોની સંખ્યા વધી જાય છે અને સાંપ સામાન્ય રીતે ઇન્સાન દ્વારા બનાવવામાં આવેલી આવી શરણસ્થળી અને મશીનોની આસપાસની જગ્યાઓને શોધે છે.
