Kheda Satyagraha History: 26 મે 2026. ગુજરાત 44 ડિગ્રી તાપમાને શેકાઈ રહ્યું છે. અમદાવાદમાં 43.8°C, રાજકોટમાં 44.2°C અને સુરેન્દ્રનગરમાં 44.5°C નોંધાયું છે. ભારતીય હવામાન વિભાગે રાજ્યના 15 જિલ્લામાં 28 મે સુધી ‘ઓરેન્જ એલર્ટ’ જાહેર કર્યું છે. ગુજરાત સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી લોકોને બપોરે 12 થી 4 વાગ્યા સુધી ઘરની બહાર ન નીકળવાની ચેતવણી આપી રહી છે કારણ કે હીટ સ્ટ્રોકના કેસ વધી રહ્યા છે. આ જ ગરમીના કહેર વચ્ચે 23 મેના રોજ મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે ₹1,147 કરોડની ‘ગ્રીન રોડ’ યોજના જાહેર કરી. પીએમ મોદીના ‘ક્લાઈમેટ રેઝિલિયન્ટ ઈન્ડિયા’ વિઝન હેઠળ રાજ્યના 15 જિલ્લાના 20 મુખ્ય રસ્તાઓનું નિર્માણ હવે ગ્રીન ટેક્નોલોજીથી થશે જેમાં જૂના રસ્તાનો કચરો સાઇટ પર જ રિસાયકલ કરીને નવો રોડ બનશે. આજે જ્યારે દિલ્હીમાં પાણીની માંગ 1,250 MGD પહોંચી છે, જ્યારે ખેડૂતો ‘બિલો નોર્મલ’ ચોમાસાની આગાહીથી ચિંતિત છે, જ્યારે RBI કહે છે કે ગરમીએ વીજળીની માંગમાં તીવ્ર વધારો કર્યો છે, ત્યારે ગુજરાત સરકાર ‘નો વ્હીકલ ડે’, બાંધકામ સાઇટ પર ₹122 લાખનો દંડ અને લેગસી વેસ્ટ નિકાલ જેવા પગલાંથી ક્લાઈમેટ ક્રાઈસિસનો જવાબ આપી રહી છે. 2026 ની આ ગરમી સાબિત કરે છે કે ક્લાઈમેટ ચેન્જ હવે ભવિષ્યની વાત નથી, વર્તમાનનું સંકટ છે. તે તમારા પાણીના બિલ સાથે, લાઇટ બિલ સાથે, શાકભાજીના ભાવ સાથે અને હોસ્પિટલના ICU સાથે સીધું જોડાયેલું છે.
આ સંકટ જોઈને ગુજરાતની 107 વર્ષ જૂની એક વાર્તા યાદ આવે છે. વર્ષ હતું 1918. જગ્યા હતી ખેડા જિલ્લો. ત્યારે પણ પ્રકૃતિનો પ્રકોપ અને સરકારનો જુલમ એક સાથે તૂટી પડ્યા હતા. 1917-18 માં ખેડામાં પહેલા દુકાળ પડ્યો, પછી નદીઓમાં પૂર આવ્યું, અને પાછળથી પ્લેગ ફાટી નીકળ્યો. ત્રણેય આફત એક સાથે આવવાથી ખેતરોમાં ઉભો પાક નષ્ટ થઈ ગયો અને ઉત્પાદન 25 ટકાથી પણ ઓછું રહ્યું. ગામડે ગામડે ભૂખમરાની સ્થિતિ હતી. બ્રિટિશ સરકારનો પોતાનો જ કાયદો હતો કે જો કોઈ વિસ્તારમાં પાક 25 ટકાથી ઓછો ઉતરે તો તે વર્ષનો મહેસૂલ એટલે કે જમીન ટેક્સ માફ કરવો. ખેડાના ખેડૂતોએ મામલતદારને અરજી કરી કે આ વર્ષે અમારી પાસે ટેક્સ ભરવાના પૈસા નથી, ખાવાના પણ ફાંફા છે. પણ ખેડાના અંગ્રેજ કલેક્ટરે કહ્યું: “કાયદો કાયદો છે. પહેલા પૂરેપૂરો ટેક્સ ભરો.” પછી સરકારી અધિકારીઓએ ગામડાઓમાં જઈને ખેડૂતોની જપ્તી શરૂ કરી. ઘરમાંથી ઢોર-ઢાંખર, ખાટલા-ગોદડા, પિત્તળના વાસણ અને બૈરાઓના દાગીના સુધી જપ્ત કરીને તેની હરાજી કરવા માંડ્યા.
આ સમાચાર માર્ચ 1918 માં અમદાવાદના કોચરબ આશ્રમમાં મોહનદાસ ગાંધી પાસે પહોંચ્યા. 49 વર્ષના ગાંધી હજુ ‘મહાત્મા’ તરીકે પ્રખ્યાત નહોતા થયા, પણ બિહારના ચંપારણમાં ગળીના ખેડૂતો માટે સફળ સત્યાગ્રહ કરીને હમણાં જ ગુજરાત પાછા ફર્યા હતા. ખેડાના પટેલો ગાંધીજીને મળ્યા અને પગે પડીને વિનંતી કરી. ગાંધીજીએ તલાટીના ચોપડા તપાસ્યા. પુરવાર થયું કે ખરેખર પાક 25 ટકાથી ઓછો છે. ગાંધીજીએ કહ્યું: “જ્યારે કાયદો તમારી સાથે હોય અને સરકાર જ જુલમ કરતી હોય, ત્યારે આપણે પણ કાયદાનો સવિનય ભંગ કરીશું. આજથી ખેડામાં ‘કર નહીં ભરો’ નું આંદોલન શરૂ થાય છે.” દુનિયાના ઇતિહાસમાં આ પહેલી ઘટના હતી જ્યારે ‘સિવિલ ડિસઓબેડિયન્સ’ નો વિચાર એક આખા જિલ્લામાં લાગુ કરવામાં આવ્યો.
ગાંધીજીએ આ આંદોલનનું નેતૃત્વ કરવા માટે 43 વર્ષના વકીલ વલ્લભભાઈ પટેલને પસંદ કર્યા. વલ્લભભાઈ ધોળકાના હતા અને અમદાવાદમાં સફળ વકીલાત કરતા હતા. પાક્કા અંગ્રેજી સૂટ-બૂટ પહેરતા. ગાંધીજીએ તેમને કહ્યું: “વલ્લભભાઈ, હવે સૂટ-બૂટ ઉતારો. ધોતી-કુડતું પહેરો. વકીલ મટીને ખેડૂત બનો.” વલ્લભભાઈએ બીજા જ દિવસે વકીલાત છોડી દીધી. ધોતી પહેરીને ખેડા જિલ્લાના ગામડે ગામડે પગપાળા ફર્યા. તેમણે ખેડૂતોને સૂત્ર આપ્યું: “ખેતર ભલે જાય, ધરમ ન જાય. સરકારી અધિકારી જપ્તી કરવા આવે તો ઘરને તાળું મારીને ચાવી તળાવમાં ફેંકી દેજો.”
આગામી 6 મહિના સુધી ખેડા જિલ્લાનું દ્રશ્ય અજબ હતું. અંગ્રેજ અધિકારીઓ જપ્તી કરવા ગામમાં ઘૂસે ત્યારે આખું ગામ ખાલી મળે. બૈરા-છોકરાં ઢોર-ઢાંખર લઈને સીમમાં સંતાઈ જાય. પુરુષો ઘરને તાળા મારીને ખેતરે ચાલ્યા જાય. ખેડાના 600 થી વધુ ગામોમાંથી એક પણ ખેડૂતે ટેક્સ ન ભર્યો. અનસૂયા સારાભાઈ અને ગંગાબેન પટેલ જેવી બહેનોએ રાતે મશાલ લઈને ગામેગામ ફરીને મહિલાઓને જાગૃત કરી. છ મહિના સુધી ખેડા જિલ્લામાંથી બ્રિટિશ સરકારને એક રૂપિયાનો પણ ટેક્સ ન મળ્યો. વાઈસરોયની કચેરી ચિંતિત થઈ ગઈ. આખરે 5 જૂન 1918 ના રોજ ગુજરાતના કમિશનરે હુકમ બહાર પાડ્યો: “ખેડા જિલ્લાના ગરીબ ખેડૂતોનો આખો મહેસૂલ માફ. માલદાર ખેડૂતોનો મહેસૂલ મોકૂફ. જપ્ત કરેલી મિલકત પાછી સોંપો.” ખેડા સત્યાગ્રહ જીતી ગયું. એક પણ ગોળી ચલાવ્યા વગર, માત્ર અહિંસક અસહકારથી ખેડૂતોએ અંગ્રેજ સરકારને ઝૂકાવી દીધી.
આ આંદોલનની ત્રણ દેન હતી. પહેલી, વલ્લભભાઈ પટેલને ‘સરદાર’ નું બિરુદ મળ્યું. ખેડાના ખેડૂતોએ જ તેમને પહેલીવાર ‘સરદાર’ કહ્યા. અહીંથી ભારતના ‘લોખંડી પુરુષ’ નો જન્મ થયો. બીજી, ગાંધીજીને સમજાયું કે ‘સત્ય + અહિંસા + સવિનય કાનૂન ભંગ’ નું હથિયાર અંગ્રેજો સામે અકસીર છે. આ જ ફોર્મ્યુલા તેમણે પછી દાંડી કૂચમાં વાપરી. ત્રીજી, આંદોલન પૂરું થયા પછી જે ખેડૂતોએ વચન આપ્યું હતું કે “પાક સારો થશે તો ટેક્સ ભરીશું” એ બધા 1919 માં સામેથી ટેક્સ ભરવા આવ્યા. ગાંધીજી બોલ્યા: “સત્યાગ્રહ એટલે સત્તા સામે લડવું, પણ પોતાના વચન સાથે જૂઠ ન બોલવું.”
2026 ની હીટવેવ અને 1918 નો દુકાળ. બંને વચ્ચે 107 વર્ષનું અંતર છે, પણ લડાઈનું મેદાન એક જ છે: પ્રકૃતિનો પ્રકોપ + સિસ્ટમની નિષ્ફળતા. ત્યારે ખેડાના ખેડૂતોએ કહ્યું “ટેક્સ નહીં ભરીએ”. આજે ગુજરાત ‘ગ્રીન રોડ’, ‘નો વ્હીકલ ડે’ અને બાંધકામ સાઇટ પર દંડથી ક્લાઈમેટ ક્રાઈસિસનો જવાબ આપી રહ્યું છે. ખેડા સત્યાગ્રહે શીખવ્યું કે જો અન્યાય કાયદેસર હોય, તો તે કાયદાનો સવિનય ભંગ કરવો એ જ નાગરિકનો ધર્મ છે. સરદાર પટેલ બોલ્યા હતા: “ખેડૂત મરે તો ભલે મરે, પણ વગર લડ્યે ન મરે.” 1918 માં ખેડાના 600 ગામે એ કરી બતાવ્યું. 2026 માં ગુજરાતના 15 જિલ્લા ₹1,147 કરોડની ગ્રીન ટેક્નોલોજીથી એ કરી બતાવી રહ્યા છે. લડાઈનું સ્વરૂપ બદલાયું છે, જુસ્સો એ જ છે. એક મેસ બિલથી શરૂ થયેલી નવનિર્માણની ચિનગારી હોય કે ખેડાના સીમમાંથી ઉઠેલો ‘કર નહીં ભરો’ નો નાદ હોય – ગુજરાતની ધરતીએ હંમેશા દેશને બતાવ્યું છે કે અન્યાય સામે ઝૂકવું નહીં, લડવું.
