Period Brain: કેટલીક મહિલાઓને પીરિયડ્સ દરમિયાન વસ્તુઓ ભૂલી જવાની અથવા તેમને યાદ રાખવામાં મુશ્કેલી અનુભવાય છે. જોકે, આ લક્ષણ દરેક મહિલામાં જોવા મળે એવું નથી. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, Period Brain કોઈ અલગ મેડિકલ સ્થિતિ નથી. આ સ્થિતિમાં બ્રેન ફોગ, એકાગ્રતામાં ઘટાડો અને વસ્તુઓ ભૂલી જવા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. પીરિયડ્સ દરમિયાન એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન હોર્મોન્સમાં થતા ફેરફારોની અસર મગજનાં અનેક કાર્યો સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. તેના કારણે આ લક્ષણો અનુભવાઈ શકે છે.
પીરિયડ્સની આસપાસ ઘણી મહિલાઓને એવું લાગી શકે છે કે તેમનું મગજ પહેલાંની જેમ ઝડપથી કામ કરતું નથી. ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી થવી, કોઈ વાત યાદ કરવામાં સમય લાગવો, કામ દરમિયાન ધ્યાન ભટકવું અથવા સામાન્ય કરતાં વધુ માનસિક થાક લાગવો જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. સોશિયલ મીડિયા અને સામાન્ય વાતચીતમાં તેને “Period Brain” અથવા “Period Brain Fog” કહેવામાં આવે છે. જોકે, “Period Brain” કોઈ અલગ મેડિકલ સ્થિતિ કે સત્તાવાર બીમારીનું નામ નથી. આ એક અનૌપચારિક શબ્દ છે, જેનો ઉપયોગ માસિક સ્રાવ અથવા મેન્સ્ટ્રુઅલ સાઇકલ સાથે જોડાયેલાં લક્ષણો દરમિયાન અનુભવાતી એકાગ્રતા, યાદશક્તિ અથવા માનસિક સ્પષ્ટતાની અસ્થાયી સમસ્યા માટે થાય છે.
Period Brain શું છે અને શું આ કોઈ મેડિકલ સ્થિતિ છે?
Period Brain ને મેડિકલ બીમારી માનવામાં આવતી નથી. જ્યારે કોઈ મહિલા પીરિયડ્સ દરમિયાન કહે છે કે તેને વસ્તુઓ યાદ રાખવામાં, વાંચવામાં, કામ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં અથવા નિર્ણયો લેવામાં સામાન્ય કરતાં વધુ મુશ્કેલી થઈ રહી છે, ત્યારે તે પોતાના અનુભવને “Brain Fog” અથવા “Period Brain” કહી શકે છે. આ અનુભવ વાસ્તવિક હોઈ શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે માસિક ચક્ર દરમિયાન દરેક મહિલાની જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતા એટલે કે વસ્તુઓ શીખવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે.
આ વિષય પર થયેલાં સંશોધનોનાં તારણો મિશ્ર રહ્યાં છે. NCBI અનુસાર, એક અભ્યાસમાં ધ્યાન, યાદશક્તિ, બુદ્ધિ, કાર્યકારી ક્ષમતા અને અન્ય જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતાઓની 730 સરખામણીઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. તેમાં સંશોધકોને સમગ્ર માસિક ચક્ર દરમિયાન જ્ઞાનાત્મક કામગીરીમાં કોઈ વ્યવસ્થિત અને મજબૂત ફેરફાર જોવા મળ્યો નહોતો.
પીરિયડ્સ દરમિયાન Brain Fog અને વસ્તુઓ ભૂલી જવાની સમસ્યા કેમ થઈ શકે છે?
Brain Fog ને માત્ર હોર્મોન્સની સીધી અસરથી સમજવું યોગ્ય નથી. માસિક સ્રાવની આસપાસ એકસાથે અનેક પરિબળોમાં ફેરફાર થઈ શકે છે, જેમ કે પેટમાં ખેંચાણ, માથાનો દુખાવો, મૂડમાં ફેરફાર, થાક, ઊંઘ સંબંધિત સમસ્યાઓ અને તણાવ. તેમાં પીરિયડ્સનો દુખાવો એક મહત્ત્વપૂર્ણ પરિબળ હોઈ શકે છે.
NCBI અનુસાર, એક અભ્યાસમાં 32 મહિલાઓની જ્ઞાનાત્મક કામગીરીની સરખામણી સામાન્ય દુખાવા વગરના દિવસો અને પીરિયડ્સ દરમિયાન સૌથી વધુ દુખાવો થતા દિવસ સાથે કરવામાં આવી હતી. સૌથી વધુ દુખાવાવાળા દિવસે અવરોધક નિયંત્રણ, જ્ઞાનાત્મક નિયંત્રણ, ધ્યાન અને માહિતી પર પ્રક્રિયા કરવાની ઝડપમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. જોકે, અભ્યાસ નાનો હતો, તેથી તેનાં પરિણામો તમામ મહિલાઓ પર સીધાં લાગુ કરી શકાય નહીં.
એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનમાં થતા ફેરફારો મગજના કાર્યને કેવી રીતે અસર કરી શકે છે?
માસિક ચક્ર દરમિયાન એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનનું સ્તર સતત એકસરખું રહેતું નથી. ચક્ર દરમિયાન એસ્ટ્રોજનનું સ્તર વધે છે અને ઘટે છે, જ્યારે ઓવ્યુલેશન પછી પ્રોજેસ્ટેરોનમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે અને પીરિયડ્સ પહેલાં તેનું સ્તર ફરી ઘટે છે.
આ હોર્મોન્સનાં રિસેપ્ટર્સ મગજમાં હાજર હોય છે. સંશોધનોમાં એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનને શીખવાની ક્ષમતા, યાદશક્તિ અને ન્યુરોટ્રાન્સમીટર સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલાં હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
NCBI અનુસાર, આ હોર્મોન્સ સેરોટોનિન, GABA, ડોપામાઇન અને ગ્લુટામેટ જેવી ન્યુરોટ્રાન્સમીટર સિસ્ટમ સાથે ક્રિયા કરી શકે છે, જે જ્ઞાનાત્મક અને ભાવનાત્મક કાર્યોમાં ભૂમિકા ભજવે છે.
NCBI અનુસાર, અન્ય એક અભ્યાસમાં એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનનાં અલગ-અલગ સ્તર દરમિયાન સ્ટ્રૂપ ટાસ્કની કામગીરીમાં તફાવત જોવા મળ્યો હતો. આ પરીક્ષણમાં વસ્તુઓને ઝડપથી સમજવાની અને તેના પર પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. જોકે, યાદશક્તિની કામગીરીમાં કોઈ ખાસ તફાવત જોવા મળ્યો નહોતો.
આ દર્શાવે છે કે હોર્મોન્સમાં થતા ઉતાર-ચઢાવ મગજના કાર્યને અસર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, પરંતુ તેની અસર દરેક વ્યક્તિ અને દરેક જ્ઞાનાત્મક કાર્યમાં એકસરખી હોય એવું જરૂરી નથી.
કેટલીક મહિલાઓમાં પીરિયડ્સનો દુખાવો, ખરાબ ઊંઘ, થાક, PMS/PMDD અને હોર્મોનલ ફેરફારો એકસાથે મળીને માનસિક ધૂંધળાપણાની લાગણી વધારી શકે છે. ખાસ કરીને પીરિયડ્સ દરમિયાન ગંભીર દુખાવો થતો હોય ત્યારે જ્ઞાનાત્મક કામગીરીમાં અસ્થાયી ફેરફાર થવાના કેટલાક પુરાવા મળ્યા છે, જોકે આ ક્ષેત્રમાં હજુ વધુ સંશોધનની જરૂર છે.
