આ ટેસ્ટથી હૃદયની ધમનીઓમાં જમા થયેલા કેલ્શિયમનું પ્રમાણ જાણી શકાય છે. તેના આધારે હૃદયની ધમનીઓમાં પ્લાક જમા થવાના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ મળે છે. જોકે, આ તપાસ દરેક વ્યક્તિ માટે જરૂરી નથી અને તે હાર્ટ એટેકની શક્યતાને સંપૂર્ણપણે નકારી શકતી નથી.
કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ શું છે?
કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટને કોરોનરી આર્ટરી કેલ્શિયમ (CAC) ટેસ્ટ પણ કહેવામાં આવે છે. આ એક વિશેષ પ્રકારનું સીટી સ્કેન છે, જે હૃદયને લોહી પહોંચાડતી ધમનીઓમાં કેલ્શિયમ જમા થયું છે કે નહીં તે શોધવામાં મદદ કરે છે.
ધમનીઓની અંદર ચરબી, કોલેસ્ટ્રોલ અને અન્ય પદાર્થો જમા થઈને પ્લાક બનાવી શકે છે. સમય જતાં આ પ્લાકમાં કેલ્શિયમ જમા થઈ શકે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે ધમનીઓમાં રક્તપ્રવાહને અસર થવાનું જોખમ વધી શકે છે.
ટેસ્ટ દરમિયાન મળતો સ્કોર ધમનીઓમાં કેલ્શિયમના પ્રમાણ વિશે માહિતી આપે છે. સામાન્ય રીતે સ્કોર જેટલો ઊંચો હોય, એટલો હૃદયરોગનો જોખમ વધુ હોઈ શકે છે.
કયા લોકોને કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ કરાવવાની જરૂર પડી શકે?
ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે એવા લોકોમાં આ ટેસ્ટનો વિચાર કરી શકે છે, જેમના હૃદયરોગના જોખમ અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી હોય. ખાસ કરીને નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં આ તપાસ ઉપયોગી બની શકે છે.
જેમના કોલેસ્ટ્રોલનું પ્રમાણ વધારે હોય.
જેમને હાઈ બ્લડ પ્રેશર હોય.
જેમને ડાયાબિટીસ હોય અથવા હૃદયરોગનું જોખમ વધારતાં અન્ય પરિબળો હોય.
જેમના પરિવારમાં નાની ઉંમરે હૃદયરોગ થવાનો ઇતિહાસ હોય.
જેમના હૃદયરોગના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને ડૉક્ટરને વધુ માહિતી મેળવવાની જરૂર હોય.
આ ટેસ્ટ કરાવવો કે નહીં તેનો નિર્ણય ઉંમર, તબીબી ઇતિહાસ અને અન્ય તપાસના પરિણામોના આધારે લેવો જોઈએ.
કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
આ બિનઆક્રમક તપાસ છે, એટલે કે તેમાં શરીર પર ચીરો મૂકવાની જરૂર પડતી નથી. સામાન્ય રીતે તેની પ્રક્રિયા સરળ હોય છે.
દર્દીને સીટી સ્કેનની ટેબલ પર પીઠના બળે સુવડાવવામાં આવે છે.
હૃદયના ધબકારા નોંધવા માટે છાતી પર ECGના નાના પેચ લગાવવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ સ્કેનર દ્વારા હૃદયની તસવીરો લેવામાં આવે છે.
તસવીરો સ્પષ્ટ મેળવવા માટે થોડી સેકન્ડ શ્વાસ રોકવાનું કહેવામાં આવી શકે છે.
સ્કેનની તસવીરોના આધારે ધમનીઓમાં જમા થયેલા કેલ્શિયમનું પ્રમાણ નક્કી કરવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે આ પ્રક્રિયામાં આશરે 10થી 15 મિનિટ લાગી શકે છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં કોન્ટ્રાસ્ટ ડાયની જરૂર પડતી નથી.
કેલ્શિયમ સ્કોર કેટલો હોય તો સામાન્ય ગણાય?
ટેસ્ટનું પરિણામ સ્કોરના સ્વરૂપમાં મળે છે. સ્કોરના આધારે હૃદયની ધમનીઓમાં કેલ્શિયમ જમા થવાની સ્થિતિ સમજવામાં મદદ મળે છે.
| કેલ્શિયમ સ્કોર | સામાન્ય અર્થ |
|---|---|
| 0 | તપાસમાં કેલ્શિયમયુક્ત પ્લાક જોવા મળ્યો નથી અને નજીકના ભવિષ્યમાં હૃદયરોગનું જોખમ સામાન્ય રીતે ઓછું હોય છે. |
| 1–99 | કેલ્શિયમયુક્ત પ્લાકની હાજરી જોવા મળે છે, જેનું મૂલ્યાંકન અન્ય જોખમી પરિબળો સાથે કરવામાં આવે છે. |
| 100–399 | કેલ્શિયમનો જથ્થો વધુ છે અને હૃદયરોગના જોખમનું વધુ ધ્યાનપૂર્વક મૂલ્યાંકન જરૂરી બની શકે છે. |
| 400 કે તેથી વધુ | કેલ્શિયમનો જથ્થો નોંધપાત્ર છે અને ડૉક્ટર સાથે આગળની તપાસ તથા સારવાર અંગે ચર્ચા કરવી જરૂરી છે. |
આ આંકડાઓ સામાન્ય માર્ગદર્શન માટે છે. વ્યક્તિનું વાસ્તવિક જોખમ ઉંમર, લક્ષણો, બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અને અન્ય પરિબળો પર પણ આધારિત હોય છે.
કેલ્શિયમ સ્કોર શૂન્ય આવે તો હૃદયરોગનું જોખમ રહેતું નથી?
એવું માનવું યોગ્ય નથી. શૂન્ય સ્કોરનો અર્થ એ છે કે સ્કેનમાં ધમનીઓમાં કેલ્શિયમયુક્ત પ્લાક જોવા મળ્યો નથી. પરંતુ શરૂઆતના તબક્કામાં રહેલો કેલ્શિયમ વિનાનો પ્લાક આ તપાસમાં દેખાય જ એવું નથી.
તેથી શૂન્ય સ્કોર હોવા છતાં સ્વસ્થ જીવનશૈલી જાળવવી જરૂરી છે. જો કોલેસ્ટ્રોલ ખૂબ વધારે હોય, ડાયાબિટીસ હોય અથવા પરિવારમાં હૃદયરોગનો ઇતિહાસ હોય, તો ડૉક્ટર અન્ય પરિબળોને આધારે દવા લેવાની સલાહ આપી શકે છે.
પોતાની રીતે કોલેસ્ટ્રોલની દવા બંધ કરવી નહીં.
સ્કોર વધારે આવે તો શું કરવું?
કેલ્શિયમ સ્કોર વધારે આવે તો ગભરાવાને બદલે કાર્ડિયોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ. વધુ સ્કોરનો અર્થ એ નથી કે ધમનીઓ સંપૂર્ણપણે બ્લોક થઈ ગઈ છે, પરંતુ તે હૃદયરોગના જોખમ અંગે વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂરિયાત દર્શાવી શકે છે.
ડૉક્ટર જરૂરિયાત મુજબ કોલેસ્ટ્રોલ, બ્લડ પ્રેશર અને અન્ય પરિબળોની તપાસ કરી શકે છે. પરિસ્થિતિ પ્રમાણે કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડતી દવાઓ અથવા અન્ય સારવારની સલાહ પણ આપવામાં આવી શકે છે.
સાથે જ જીવનશૈલીમાં આ ફેરફારો ફાયદાકારક બની શકે છે.
ફળો, લીલાં શાકભાજી અને ફાઇબરયુક્ત ખોરાક વધુ લેવો.
વધુ પડતા મીઠા, સંતૃપ્ત ચરબી અને અલ્ટ્રાપ્રોસેસ્ડ ખોરાકનું સેવન ઘટાડવું.
ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત ચાલવું અથવા કસરત કરવી.
ધૂમ્રપાન અને તમાકુથી દૂર રહેવું.
બ્લડ પ્રેશર, બ્લડ શુગર અને કોલેસ્ટ્રોલ નિયંત્રણમાં રાખવું.
પૂરતી ઊંઘ લેવી અને સ્વસ્થ વજન જાળવવું.
શું કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટની આડઅસર થઈ શકે છે?
આ તપાસ સામાન્ય રીતે સુરક્ષિત ગણાય છે. જોકે, તેમાં એક્સ-રે આધારિત રેડિયેશનનો ઉપયોગ થાય છે. તેથી બિનજરૂરી રીતે વારંવાર સ્કેન કરાવવાનું ટાળવું જોઈએ.
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન રેડિયેશનના કારણે આ તપાસ સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે, સિવાય કે તબીબી રીતે જરૂરી હોય અને નિષ્ણાત યોગ્ય નિર્ણય લે.
ટેસ્ટ પહેલાં તમારી દવાઓ, તબીબી ઇતિહાસ અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ વિશે ડૉક્ટરને જણાવવું જરૂરી છે.
આ ટેસ્ટ કેટલી વાર કરાવવો જોઈએ?
કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ ફરી ક્યારે કરાવવો તે દરેક વ્યક્તિ માટે અલગ હોઈ શકે છે. જો અગાઉનો સ્કોર શૂન્ય અથવા ઓછો હોય, તો કેટલાક કિસ્સાઓમાં ડૉક્ટર ત્રણથી પાંચ વર્ષ પછી ફરી તપાસ કરવાનું સૂચવી શકે છે.
પરંતુ જો સ્કોર વધારે હોય, તો વારંવાર એ જ સ્કેન કરાવવાને બદલે જોખમ ઘટાડવા માટેની સારવાર અને અન્ય જરૂરી તપાસ પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે. ફરીથી તપાસ કરાવવાનો નિર્ણય ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે લેવો જોઈએ.
કોને આ ટેસ્ટની જરૂર સામાન્ય રીતે હોતી નથી?
દરેક સ્વસ્થ વ્યક્તિએ કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ કરાવવો જરૂરી નથી. જેમને હૃદયરોગનું જોખમ ઓછું હોય અને અન્ય તપાસના આધારે વધારાની માહિતીની જરૂર ન હોય, તેમના માટે આ ટેસ્ટથી ખાસ ફાયદો ન પણ થાય.
જે લોકોને અગાઉ હાર્ટ એટેક આવ્યો હોય, સ્ટેન્ટ મૂકાયો હોય અથવા બાયપાસ સર્જરી થઈ હોય, તેમની સારવાર અને જોખમનું મૂલ્યાંકન સામાન્ય રીતે અન્ય તબીબી માહિતીના આધારે કરવામાં આવે છે. આવા કિસ્સાઓમાં કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટની ઉપયોગિતા ડૉક્ટર નક્કી કરે છે.
કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટનો ખર્ચ કેટલો છે?
ભારતમાં કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટનો ખર્ચ શહેર, હોસ્પિટલ અને તપાસ કેન્દ્ર પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે તેની કિંમત આશરે ₹2,000થી ₹6,000ની વચ્ચે હોઈ શકે છે. તપાસ કરાવતા પહેલાં નજીકના કેન્દ્રમાં ચોક્કસ કિંમત જાણી લેવી યોગ્ય છે.
હૃદયને સ્વસ્થ રાખવા માટે શું કરવું?
હૃદયરોગનું જોખમ ઘટાડવા માટે માત્ર એક ટેસ્ટ પર આધાર રાખવાને બદલે નિયમિત સ્વાસ્થ્ય તપાસ અને જીવનશૈલીમાં સુધારા પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. સંતુલિત આહાર, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ, પૂરતી ઊંઘ, સ્વસ્થ વજન અને તમાકુથી દૂર રહેવું હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ હૃદયની ધમનીઓમાં કેલ્શિયમ જમા થવાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ તે દરેક પ્રકારના હૃદયરોગને શોધી શકતો નથી. છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા અચાનક ઠંડો પરસેવો જેવા લક્ષણો થાય તો કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટની રાહ જોયા વિના તાત્કાલિક તબીબી મદદ લેવી જોઈએ.
- કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ શું છે?
- કયા લોકોને કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ કરાવવાની જરૂર પડી શકે?
- કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
- કેલ્શિયમ સ્કોર કેટલો હોય તો સામાન્ય ગણાય?
- કેલ્શિયમ સ્કોર શૂન્ય આવે તો હૃદયરોગનું જોખમ રહેતું નથી?
- સ્કોર વધારે આવે તો શું કરવું?
- શું કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટની આડઅસર થઈ શકે છે?
- આ ટેસ્ટ કેટલી વાર કરાવવો જોઈએ?
- કોને આ ટેસ્ટની જરૂર સામાન્ય રીતે હોતી નથી?
- કેલ્શિયમ સ્કોર ટેસ્ટનો ખર્ચ કેટલો છે?
- હૃદયને સ્વસ્થ રાખવા માટે શું કરવું?
