Breast Cancer Symptoms: સ્તન કેન્સરનું નામ સાંભળતાં જ સૌથી પહેલાં મનમાં સ્તનમાં ગાંઠનો વિચાર આવે છે. પરંતુ શું દરેક સ્તન કેન્સરમાં ગાંઠ અનુભવાય છે? તેનો જવાબ છે, ના. શરૂઆતના સ્તન કેન્સરમાં ઘણી વાર કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતાં નથી કે અનુભવાતાં નથી. આ જ કારણ છે કે માત્ર હાથથી ગાંઠ અનુભવાતી ન હોવી એ વાતની ખાતરી આપતી નથી કે સ્તનમાં કેન્સર નથી.
ડૉ. વિષ્ણુ હરિ (એસોસિયેટ ડિરેક્ટર અને હેડ – મેડિકલ ઑન્કોલોજી, હેમેટોલોજી અને BMT, સર્વોદય હૉસ્પિટલ, ફરીદાબાદ) જણાવે છે કે ખાસ કરીને શરૂઆતના તબક્કામાં કેટલાક સ્તન કેન્સર કોઈ સ્પષ્ટ ગાંઠ કે દુખાવા વિના પણ હોઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, પ્રથમ સંકેત એવી કોઈ બાબતમાંથી મળતો નથી જેને વ્યક્તિ પોતે અનુભવી શકે, પરંતુ કેન્સરના સંકેતો મેમોગ્રામ અથવા અલ્ટ્રાસાઉન્ડ દ્વારા મળી શકે છે. આ જ કારણ છે કે લક્ષણો ન હોવાને કારણે સ્તનના સ્વાસ્થ્યની અવગણના કરવી અથવા યોગ્ય સ્ક્રીનિંગ ન કરાવવું જોઈએ નહીં.
શું ગાંઠ નથી? તો પણ કેન્સર થઈ શકે છે.
ડૉક્ટરના જણાવ્યા અનુસાર, સ્તન કેન્સરનાં સામાન્ય લક્ષણોમાંનું એક ગાંઠ અનુભવાવી છે, પરંતુ આ બીમારીની ઓળખ કરવાનો એકમાત્ર માર્ગ નથી. કેટલીક ગાંઠો ખૂબ નાની હોઈ શકે છે અને તેમને અનુભવવી મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, આસપાસના સ્તનના પેશીઓમાં ફેરફાર થઈ શકે છે અથવા કોઈ સ્પષ્ટ ગાંઠ વિના ઇમેજિંગમાં અસામાન્યતા દેખાઈ શકે છે. આ બાબત એટલા માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે દરેક મહિલાના સ્તનનાં પેશીઓ અલગ-અલગ હોય છે. સ્તનમાં કોઈપણ પ્રકારની અસામાન્યતાનું કદ અને સ્થાન, તેમજ આસપાસના સ્તનના પેશીઓ, આ વાત પર અસર કરી શકે છે કે તેને સ્પર્શ દ્વારા ઓળખી શકાય છે કે નહીં. તેથી, સ્તનમાં ગાંઠ ન મળવાનો અર્થ એ નથી કે અંદર કોઈ સમસ્યા નથી.
કયા ફેરફારોની અવગણના ન કરવી જોઈએ?
નવી ગાંઠ દેખાય તો ચોક્કસપણે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ, પરંતુ અન્ય ઘણા ફેરફારો પણ છે, જેના પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે.
એક સ્તનના કદ અથવા આકારમાં નવો ફેરફાર.
ત્વચા પર સતત ખાડા પડવા અથવા ત્વચા સંકોચાવા લાગવી.
ત્વચા જાડી થવી અથવા તેમાં અસામાન્ય ફેરફાર થવો.
સ્તનની ડીંટડીના દેખાવ અથવા સ્થિતિમાં નવો ફેરફાર.
સ્તનની ડીંટડી અંદરની તરફ ધસી જવી (ઇન્વર્ઝન).
સ્તનની ડીંટડીમાંથી અસામાન્ય પ્રવાહી નીકળવું, ખાસ કરીને તેમાં લોહી હોય ત્યારે.
એક સ્તનમાં સતત સોજો અથવા સ્પષ્ટ દેખાતો ફેરફાર.
સ્તન અથવા બગલમાં નવો સોજો કે ગાંઠ થવી.
મહત્ત્વની વાત એ છે કે આ લક્ષણોનો અર્થ હંમેશાં કેન્સર થાય છે એવો નથી. સ્તનમાં ઘણા ફેરફારો કેન્સર સિવાયની સ્થિતિઓ (બિનાઇન કન્ડિશન્સ)ને કારણે પણ થઈ શકે છે. જરૂરી બાબત એ છે કે ગભરાશો નહીં, પરંતુ કોઈ નવા અથવા સતત રહેતા ફેરફારની અવગણના પણ કરશો નહીં.
સ્તન કેન્સરમાં દુખાવો થવો જરૂરી નથી.
બીજી એક સામાન્ય ગેરસમજ એ છે કે કેન્સરમાં દુખાવો થવો જ જોઈએ. હકીકતમાં, ઘણા સ્તન કેન્સર, ખાસ કરીને શરૂઆતના તબક્કામાં, સ્તનમાં દુખાવો પેદા કરતા નથી. સ્તનમાં કોમળતા અથવા અસ્વસ્થતા થવાનાં અન્ય ઘણાં કારણો હોઈ શકે છે, જેમ કે હોર્મોનલ ફેરફારો અને કેન્સર સિવાયની સ્તનની સ્થિતિઓ.
આનો અર્થ એ છે કે દુખાવો થવો અથવા ન થવો એ જાણવાનો માર્ગ નથી કે સ્તનમાં કોઈ અસામાન્યતા કેન્સરજન્ય છે કે નહીં. તેથી, તબીબી સલાહ લેતાં પહેલાં સ્તનમાં થતા ફેરફારમાં દુખાવો થવાની રાહ જોવાથી તપાસમાં વિલંબ થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત, સતત અથવા કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વિના થતા સ્તનના દુખાવા વિશે પણ ડૉક્ટર સાથે વાત કરવી જોઈએ, ખાસ કરીને જો તેની સાથે અન્ય ફેરફારો પણ થઈ રહ્યા હોય.
જો ગાંઠ ન હોય, તો કેન્સરની ઓળખ કેવી રીતે થાય છે?
જો સ્તનમાં ગાંઠ ન હોય, છતાં મહિલાને સતત અસ્વસ્થતા રહેતી હોય, તો ડૉક્ટર મહિલાની ઉંમર, લક્ષણો અને વ્યક્તિગત જોખમનાં પરિબળોના આધારે મેમોગ્રામ, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા કેટલાક ખાસ કિસ્સાઓમાં સ્તનના MRIની સલાહ આપી શકે છે.
મેમોગ્રાફીથી એવી કેટલીક અસામાન્યતાઓની ઓળખ થઈ શકે છે, જેને સ્પર્શ દ્વારા અનુભવી શકાતી નથી. અલ્ટ્રાસાઉન્ડ ચિંતાજનક ભાગ વિશે વધારાની માહિતી આપી શકે છે અને જરૂર પડ્યે તે મેમોગ્રાફી અથવા તબીબી તપાસ સાથે પણ કરી શકાય છે.
જો ઇમેજિંગ ટેસ્ટમાં કોઈ શંકાસ્પદ ભાગ દેખાય, તો આગળનું પગલું બાયોપ્સી હોઈ શકે છે. બાયોપ્સી દરમિયાન પેશીનો એક નાનો નમૂનો લેવામાં આવે છે અને માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ તેની તપાસ કરવામાં આવે છે, જેથી જાણી શકાય કે કેન્સરના કોષો હાજર છે કે નહીં. ઇમેજિંગ ટેસ્ટમાં દેખાતી દરેક અસામાન્યતા કેન્સર હોતી નથી. આગળની તપાસથી જ જાણી શકાય છે કે કોઈ ફેરફાર હાનિકારક (બિનાઇન) છે કે તેની સારવાર કરવાની જરૂર છે.
શું સ્ક્રીનિંગ માટે લક્ષણોની રાહ જોવી જોઈએ?
ડૉક્ટરના જણાવ્યા અનુસાર, સ્ક્રીનિંગનો હેતુ લક્ષણો દેખાય તે પહેલાં જ સ્તન કેન્સરની ઓળખ કરવાનો છે. બીજી તરફ, ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટ ત્યારે કરવામાં આવે છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિમાં પહેલેથી જ લક્ષણો અથવા અસામાન્ય ફેરફાર દેખાઈ રહ્યા હોય.
સ્ક્રીનિંગની યોગ્ય પદ્ધતિ મહિલાના જોખમ પર આધાર રાખે છે. ઉંમર, પારિવારિક ઇતિહાસ, આનુવંશિક પરિબળો અને અગાઉનો તબીબી ઇતિહાસ, આ તમામ બાબતો સ્ક્રીનિંગ અંગેની સલાહને અસર કરી શકે છે. જે મહિલાઓના પરિવારમાં સ્તન અથવા અંડાશયના કેન્સરનો મજબૂત ઇતિહાસ રહ્યો હોય અથવા જેમનામાં સ્તન કેન્સર સાથે સંકળાયેલા કેટલાક ખાસ આનુવંશિક ફેરફારો જોવા મળ્યા હોય, તેમને અલગ પ્રકારની સ્ક્રીનિંગ વ્યૂહરચનાની જરૂર પડી શકે છે. તેમણે આ અંગે પોતાના ડૉક્ટર સાથે વાત કરવી જોઈએ. અન્ય મહિલાઓ માટે પોતાની ઉંમર અને જોખમની શ્રેણી અનુસાર સૂચવવામાં આવેલી સ્ક્રીનિંગ માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
સ્તનના સ્વાસ્થ્ય અંગે જાગૃતિ રાખવાનો અર્થ કેન્સરના ડરમાં જીવવું અથવા વારંવાર ગાંઠની તપાસ કરતા રહેવું એવો નથી. તેનો અર્થ એ છે કે તમારા સ્તન સામાન્ય રીતે કેવા દેખાય છે અને કેવા અનુભવાય છે તે જાણવું. સાથે જ, તેમાં ક્યારે કોઈ ફેરફાર થયો છે તે ઓળખવું. સ્તન, સ્તનની ડીંટડી અથવા તેની આસપાસના ભાગમાં કોઈ નવો અથવા સતત રહેતો ફેરફાર દેખાય, તો તેની તપાસ કરાવવી જોઈએ, ભલે દુખાવો ન થતો હોય અને કોઈ સ્પષ્ટ ગાંઠ પણ દેખાતી ન હોય.
આ સાથે, એ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે સ્તનમાં ફેરફાર થવાનો અર્થ હંમેશાં કેન્સર થાય છે એવો નથી. તબીબી તપાસનો હેતુ ફેરફારનું વાસ્તવિક કારણ જાણવાનો છે. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે ગાંઠ ન હોવી અને દુખાવો ન હોવો એનો અર્થ એ નથી કે સ્તન કેન્સરની શક્યતા સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. શરૂઆતના તબક્કામાં કેન્સરની ઓળખ થવાથી તેની સારવાર અને પરિણામોમાં મોટો તફાવત પડી શકે છે. તેથી, હેતુ બિનજરૂરી ભય ફેલાવવાનો નહીં, પરંતુ યોગ્ય માહિતી સાથે જાગૃતિ, યોગ્ય સ્ક્રીનિંગ અને સમયસર તબીબી તપાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. સ્તનના સ્વાસ્થ્યની વાત કરીએ તો, ક્યારેક સૌથી મહત્ત્વનો ચેતવણીનો સંકેત ગાંઠ હોતો નથી, પરંતુ એવો ફેરફાર હોય છે, જેની અવગણના ન કરવી જોઈએ.
