Soil Bacteria Skin Health: હાથ પર માટી લાગેલી હોય, ઘાસને સ્પર્શ કર્યો હોય તો સૌથી પહેલાં તમારા મનમાં શું આવશે? હાથ ગંદા થઈ ગયા, ધોઈ લેવા જોઈએ. પરંતુ થોભો, આ ‘ગંદા હાથ સારા છે’.
ફિનલેન્ડમાં થયેલા એક સંશોધન મુજબ, આપણે દરરોજ જે વૃક્ષો, છોડ અને માટીની પાસેથી પસાર થઈએ છીએ, તેમને સ્પર્શ કરવો પણ આપણા માટે ફાયદાકારક હોઈ શકે છે.
ફિનલેન્ડના પર્યાવરણ સંસ્થામાં પ્રકૃતિ અને આરોગ્ય પર સંશોધન કરનાર વૈજ્ઞાનિક મીરા ગ્રોનર્રુસે એક પ્રયોગ કર્યો.
તેમણે લોકોને કહ્યું કે તેઓ 20 સેકન્ડ સુધી પોતાના હાથ પર માટી, પીટ મોસ એટલે કે દલદલી કાઈ ઘસે. ત્યારબાદ લોકોને નળના પાણીથી હાથ ધોવડાવવામાં આવ્યા.
હાથ ધોયા બાદ પણ તેમની ત્વચા પર બેક્ટેરિયાની સંખ્યા વધુ હતી. મીરા કહે છે, “જોવામાં તેમના હાથ બિલકુલ સ્વચ્છ લાગતા હતા, પરંતુ ત્વચા પર થયેલો આ ફેરફાર ખૂબ મોટો હતો.”
ત્વચા પર બેક્ટેરિયા કેમ ફાયદાકારક?
સામાન્ય રીતે ત્વચા પર વધુ બેક્ટેરિયા હોવું સાંભળવામાં ભલે સારું ન લાગે. પરંતુ આપણી ત્વચા પર અનેક પ્રકારના બેક્ટેરિયા રહે છે.
આમાંથી ઘણા આપણા માટે ફાયદાકારક હોય છે.
સારા બેક્ટેરિયા ખરાબ અને બીમારી ફેલાવતા બેક્ટેરિયાને વધતા અટકાવે છે. તેનાથી માત્ર ત્વચાને જ ફાયદો થતો નથી, પરંતુ અન્ય બીમારીઓ સામે લડવા માટે પણ શરીરની શક્તિ વધે છે.
આ વિષય પર સંશોધન કરનાર મીરા કહે છે કે માત્ર 20 સેકન્ડ આવું કરવું પૂરતું નથી. 20 સેકન્ડની અસર થોડા સમય બાદ સમાપ્ત થઈ જાય છે અને ત્વચા ફરી પહેલાં જેવી થઈ જાય છે.
તેથી જો આપણે દરરોજ અથવા વારંવાર માટી, ઘાસ અને વૃક્ષો-છોડને સ્પર્શ કરીએ, તો તેની અસર વધુ સમય સુધી રહી શકે છે. તેનાથી આપણી ત્વચા અને સમગ્ર શરીરને ફાયદો થઈ શકે છે.
કાદવમાં રમતા બાળકો પર થયેલા પ્રયોગ
ફિનલેન્ડના જ ઓરિન્કોલિન્ના ડે-કેર સેન્ટરમાં બાળકોના હાથ ગંદા થવા સામાન્ય બાબત છે. બાળકો દરરોજ ઓછામાં ઓછા બે કલાક બહાર વૃક્ષો-છોડથી ઘેરાયેલા મેદાનમાં રમે છે.
બાળકો ઝાડીઓ અને વૃક્ષોની વચ્ચે દોડે છે, દોરડાં પર ચડે છે, રેતીનાં ઘર બનાવે છે, પાણીના ખાડાઓમાં કૂદે છે, માટી અને લાકડાના નાના-નાના ટુકડાઓથી રમે છે.
દિવસ પૂરો થતાં સુધીમાં બાળકો માથાથી પગ સુધી માટી અને કાદવથી ખરડાયેલા હોય છે.
હવે વૈજ્ઞાનિકો એ જાણવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે આ રીતે માટીમાં રમવાથી બાળકોના આરોગ્યને શું ફાયદો થઈ શકે છે.
આ માટે બાળકોની ત્વચા, લાળ અને મળમાં રહેલા બેક્ટેરિયાની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. તેમના લોહી અને વાળના નમૂના પણ લેવામાં આવી રહ્યા છે.
ત્રણ વર્ષ સુધી ચાલનારા આ સંશોધનમાં એ જોવામાં આવી રહ્યું છે કે દરરોજ વૃક્ષો-છોડ અને માટીની વચ્ચે રમવાથી બાળકોના શરીરની બીમારીઓ સામે લડવાની શક્તિમાં શું ફેરફાર આવે છે.
ઓરિન્કોલિન્ના ફિનલેન્ડના 43 ડે-કેર કેન્દ્રોમાંથી એક છે, જે વાહીસ્તુ સંશોધન પરિયોજનામાં ભાગ લઈ રહ્યું છે. આ પરિયોજના પર્યાવરણ વૈજ્ઞાનિક માર્યા રોસલુન્ડના નેતૃત્વમાં કરવામાં આવેલા તાજેતરના બે વર્ષના અભ્યાસ પર આધારિત છે.
વર્ષ 2016-17માં માર્યાએ એક ડે-કેર સેન્ટરના પાકા મેદાનને જંગલ જેવી જમીનમાં બદલી નાખ્યું. ત્યાં માટી નાખવામાં આવી અને છોડ વાવવા માટે નાના-નાના બોક્સ બનાવવામાં આવ્યા.
ત્યારબાદ બાળકોને 28 દિવસ સુધી દરરોજ ત્યાં રમવા દેવામાં આવ્યા.
ત્યારબાદ તેમની ત્વચા, લાળ અને પેટમાં રહેલા બેક્ટેરિયાની તપાસ કરવામાં આવી. એક વર્ષ પસાર થયા બાદ એ જ તપાસ ફરી કરવામાં આવી.
પરિણામોમાં જાણવા મળ્યું કે પાકા મેદાનમાં રમતા બાળકોની સરખામણીએ માટી અને છોડની વચ્ચે રમતા બાળકોની ત્વચા પર એક વર્ષ બાદ પણ વધુ પ્રકારના બેક્ટેરિયા હાજર હતા.
ત્વચા પર અલગ-અલગ પ્રકારના બેક્ટેરિયા હોવા બાળકોના આરોગ્ય માટે જરૂરી છે. જ્યારે સારા અને સામાન્ય બેક્ટેરિયા વધુ હોય છે, ત્યારે તેઓ બીમારી ફેલાવતા બેક્ટેરિયાને પ્રભુત્વ જમાવવા દેતા નથી.
માર્યાએ તેને ખૂબ સરળ ઉદાહરણથી સમજાવ્યું.
તેઓ કહે છે, “બીમારી એક સરમુખત્યાર જેવી છે, જ્યારે સ્વસ્થ ત્વચા એક લોકશાહી જેવી છે.”
તેમનું કહેવું છે કે ત્વચા પર માત્ર એક પ્રકારના ખરાબ બેક્ટેરિયાનું પ્રભુત્વ હોવાને બદલે અનેક પ્રકારના બેક્ટેરિયાની હાજરી હોવી જોઈએ.
રોસલુન્ડના સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું કે જંગલ જેવી માટીમાં રમતા બાળકોની ત્વચા પર બીમારી પેદા કરી શકે તેવા બેક્ટેરિયા ઓછા હતા.
તેનું એક કારણ એ હોઈ શકે છે કે તેમની ત્વચા પર અન્ય બેક્ટેરિયા મોટી સંખ્યામાં હાજર હતા.
તેઓ કહે છે, “જ્યારે ત્વચા પર પહેલેથી જ અનેક પ્રકારના બેક્ટેરિયા હાજર હોય છે, ત્યારે ખરાબ બેક્ટેરિયાના વધવા અને ફેલાવા માટે વધુ જગ્યા બચતી નથી.”
ત્વચા સ્વસ્થ તો શરીર પણ સ્વસ્થ
ત્વચાની સંભાળ રાખવાનો ફાયદો માત્ર ત્વચા સુધી મર્યાદિત રહેતો નથી. ત્વચાનું આરોગ્ય આપણા શરીરમાં હોર્મોનના કાર્ય કરવાની રીત, હૃદયના આરોગ્ય અને અહીં સુધી કે વિચારવાની-સમજવાની ક્ષમતા પર પણ અસર કરી શકે છે.
આ સમજવા માટે માર્યા રોસલુન્ડે નાના બાળકોના બે જૂથ બનાવ્યા. એક જૂથને એવા રેતીના મેદાનમાં રમવા દેવામાં આવ્યું, જેમાં અલગ-અલગ પ્રકારના બેક્ટેરિયા ધરાવતી માટી ભેળવવામાં આવી હતી.
બીજા જૂથે જોવામાં બિલકુલ એવા જ મેદાનમાં રમ્યું, પરંતુ તેની માટીમાં બેક્ટેરિયાની જાતો ઓછી હતી.
અપેક્ષા મુજબ, વધુ પ્રકારના બેક્ટેરિયા ધરાવતી માટીમાં રમનારા બાળકોની ત્વચા પર પણ સારા બેક્ટેરિયા વધી ગયા.
પરંતુ ફેરફાર માત્ર ત્વચા પર જ થયો નહોતો. તેમના લોહીની તપાસમાં પણ કેટલાક ફેરફારો જોવા મળ્યા.
લોહીમાં રહેલા આ વિશેષ સંકેતોને ‘સાઇટોકાઇન્સ’ કહેવામાં આવે છે. તે શરીરની બીમારીઓ સામે લડવાની શક્તિને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવામાં મદદ કરે છે.
એટલે કે શરીર કોઈ વાયરસ અથવા બીમારી સામે લડી પણ શકે અને જરૂર કરતાં વધુ પ્રતિક્રિયાશીલ પણ ન બને.
‘વાહીસ્તુ પ્રોજેક્ટ’ શું છે, તેની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?
ત્વચા પર કરવામાં આવેલા અલગ-અલગ સંશોધનોના પરિણામોથી ‘વાહીસ્તુ પ્રોજેક્ટ’ શરૂ કરવાનો વિચાર આવ્યો.
ઓરિન્કોલિન્ના ડે-કેર સેન્ટરને સરકારી મદદ મળી અને ત્યાંના રમવાના મેદાનમાં અનેક ફેરફારો કરવામાં આવ્યા.
કાંકરીની જગ્યાએ લાકડાના નાના-નાના ટુકડા પાથરવામાં આવ્યા, રેતીમાં રમવાની જગ્યા વધારવામાં આવી અને લાકડાના રસ્તા બનાવવામાં આવ્યા. અનેક પ્રકારના વૃક્ષો ત્યાં પહેલેથી જ હાજર હતા.
આ પ્રોજેક્ટ પાછળના વિચારને ‘બાયોડાયવર્સિટી હાઇપોથિસિસ’ કહેવામાં આવે છે.
સરળ ભાષામાં તેનો અર્થ એ છે કે હવા, માટી અને વૃક્ષો-છોડમાં રહેલા અલગ-અલગ પ્રકારના બેક્ટેરિયા આપણા શરીરમાં રહેતા બેક્ટેરિયા પર અસર કરે છે. તેનો સીધો સંબંધ આપણા આરોગ્ય સાથે પણ હોઈ શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકો લાંબા સમયથી માનતા આવ્યા છે કે આપણી આસપાસ વૃક્ષો-છોડ, જીવજંતુઓ અને અલગ-અલગ પ્રકારના બેક્ટેરિયા ઓછા થવાના કારણે એલર્જી અને શરીરની બીમારીઓ સામે લડવાની શક્તિ સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓ વધી રહી છે.
રોસલુન્ડનું સંશોધન એ સમજવામાં મદદ કરી શકે છે કે આવું શા માટે અને કેવી રીતે થઈ રહ્યું છે.
પોતાના સંશોધનમાં રોસલુન્ડને એક ખાસ પ્રકારના બેક્ટેરિયાની ઓળખ થઈ, જેને ‘ગામાપ્રોટિયો બેક્ટેરિયા’ કહેવામાં આવે છે.
જંગલ જેવી માટીવાળા મેદાનમાં રમ્યા બાદ બાળકોની ત્વચા પર આ બેક્ટેરિયાની અલગ-અલગ જાતો વધી જાય છે. તેની સાથે જ બાળકોના લોહીમાં ‘રેગ્યુલેટરી ટી-સેલ્સ’ પણ વધુ જોવા મળ્યા.
આ એક પ્રકારના સફેદ રક્તકણો છે, જે શરીરની બીમારીઓ સામે લડવાની શક્તિને નિયંત્રણમાં રાખે છે. તે શરીરને જરૂર કરતાં વધુ પ્રતિક્રિયા આપવાથી અને ભૂલથી પોતાની જ સ્વસ્થ કોષિકાઓ પર હુમલો કરવાથી બચાવે છે.
જોકે હજુ એ સ્પષ્ટ નથી કે માટી અને વૃક્ષો-છોડના સંપર્કમાં રહેવાથી એક્ઝિમા, અસ્થમા અથવા એલર્જી જેવી બીમારીઓ પર કેટલી અસર પડે છે.
ગ્રોનર્રુસ કહે છે, “હજુ આપણે એવું કહી શકતા નથી કે પ્રકૃતિના સંપર્કમાં રહેવાથી કોઈ વ્યક્તિને અસ્થમા નહીં થાય. પરંતુ એવું લાગે છે કે તેનાથી શરીરની બીમારીઓ સામે લડવાની શક્તિ સાથે જોડાયેલી આવી સમસ્યાઓનું જોખમ ઘટી શકે છે.”
વયસ્કો માટે પણ ફાયદાકારક છે આ સંશોધન
આ ફાયદા માત્ર બાળકોમાં જ જોવા મળ્યા નથી. એક સંશોધનમાં કેટલાક વયસ્કોને શિયાળા દરમિયાન ઘરની અંદર શાકભાજી ઉગાડવા માટે કહેવામાં આવ્યું.
કેટલાક લોકોને એવી માટી આપવામાં આવી, જેમાં અનેક પ્રકારના બેક્ટેરિયા હતા.
અન્ય લોકોને દેખાવમાં એવી જ માટી મળી, પરંતુ તેમાં બેક્ટેરિયાની જાતો ઘણી ઓછી હતી. તમામ લોકોએ એક મહિના સુધી દરરોજ છોડની સંભાળ રાખી અને તેમાંથી ઉગેલી શાકભાજી પણ ખાધી.
જે લોકોએ અલગ-અલગ પ્રકારના બેક્ટેરિયા ધરાવતી માટીમાં કામ કર્યું હતું, તેમની ત્વચા પર પણ અનેક પ્રકારના બેક્ટેરિયા વધી ગયા.
તેમના લોહીમાં એવા ‘સાઇટોકાઇન્સ’ પણ વધ્યા, જે શરીરમાં જરૂર કરતાં વધુ સોજો થતો અટકાવવામાં મદદ કરે છે. પરંતુ બીજી માટીનો ઉપયોગ કરનારા લોકોમાં આવા ફેરફારો જોવા મળ્યા નહોતા.
મીરા ગ્રોનર્રુસ કહે છે, ‘જ્યારે હું મારા બાળકો સાથે બહાર જાઉં છું અને તેઓ ચીડના ફળ અથવા વૃક્ષોની ડાળીઓ ઉપાડે છે, ત્યારે હું તેમને રોકતી નથી. હું તેમને આ વસ્તુઓ ઘરે લાવીને પણ રમવા દઉં છું.’
