1948 Maharashtra Brahmin Violence: મોહનદાસ ગાંધીની હત્યા પછી ફેલાયેલી હિંસાના પરિણામો આખરે ધીમે ધીમે રાષ્ટ્રીય મુખ્ય પ્રવાહની ચર્ચાઓમાં સ્થાન મેળવી રહ્યા છે. જોકે, તેની જ્વાળાઓ હજુ શમી નથી અને તેની પીડા હજુ પણ સચવાયેલી છે. સ્વતંત્ર ભારતના સૌથી મોટા નરસંહાર પૈકીના એક એવા આ ઘટનાક્રમ પછી જે રીતે અવાજોને દબાવી દેવામાં આવ્યા, તે આધુનિક ઇતિહાસના સૌથી મોટા ઢાંકપિછોડામાંનો એક છે. સમયની માંગ છે કે આપણે ૧૯૪૮માં ગાંધીજીની હત્યા પછી મહારાષ્ટ્રના બ્રાહ્મણો વિરુદ્ધ થયેલા ગુનાઓ વિશે વાત કરીએ.
૧૯૪૮ મહારાષ્ટ્રમાં બ્રાહ્મણ નરસંહાર
૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના રોજ દિલ્હીમાં નથુરામ વિનાયક ગોડસે દ્વારા એમ.કે. ગાંધીની હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ સમાચારથી દેશભરમાં આઘાતનું મોજું ફરી વળ્યું હતું. નથુરામ ગોડસે પુણેમાં રહેતા એક રૂઢિચુસ્ત ચિત્પાવન બ્રાહ્મણ પરિવારનો હતો.
પેશ્વા પરિવાર હેઠળના તેમના સો વર્ષ જૂના શાસનના પ્રતિભાવ રૂપે બ્રાહ્મણો સામેનો આક્રોશ આ સમય સુધીમાં પહેલેથી જ કેળવાઈ ગયો હતો. જેવો ગોડસેના પરિવાર અને જ્ઞાતિની વિગતો જાહેર થઈ, કે તરત જ મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય શહેરોમાં હિંસા ફાટી નીકળી. પુણેથી શરૂ થયેલી આ આગ બ્રાહ્મણ વિસ્તારોમાં ફેલાઈ ગઈ અને ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ જ પુણેમાં અંદાજે ૫૦ જેટલા બ્રાહ્મણોની ઓળખ કરીને તેમની હત્યા કરી દેવામાં આવી.
‘ધ ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ’ એ બીજા દિવસે સમાચાર આપ્યા હતા કે બોમ્બે શહેરમાં ફેલાયેલા કોમી રમખાણોમાં ‘૧૫ વ્યક્તિઓના મોત થયા હતા અને ૫૦ થી વધુ ઘાયલ થયા હતા’. હિંસાનો આ જુવાળ દક્ષિણ અને પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્રના અન્ય શહેરોમાં ઝડપથી પહોંચ્યો, જ્યારે વિદર્ભમાં નાગપુર પણ હિંસાનું કેન્દ્ર બનીને ઉભર્યું.
એમ.કે. ગાંધીની હત્યા પછી બ્રાહ્મણોની પજવણી
એડવોકેટ પી.એલ. ઈનામદારે, વિક્રમ સંપતના ‘સાવરકર વોલ્યુમ-૨’ માં ટાંક્યા મુજબ, બ્રાહ્મણો પરના અત્યાચાર પાછળનું મુખ્ય કારણ નોંધ્યું હતું; જે એ હતું કે ગાંધીજીની હત્યા કરનાર નથુરામ ગોડસે મહારાષ્ટ્રના ચિત્પાવન બ્રાહ્મણ સમુદાયનો હતો. આ હત્યા પછી શરૂ થયેલા ‘મેનહંટ’ (માણસોની શોધખોળ) વિશે લખતા ઇનામદારે કહ્યું, “મહારાષ્ટ્રના દક્ષિણ જિલ્લાઓમાં રહેતા મારા કેટલાક નજીકના સંબંધીઓ આ નરસંહારનો ભોગ માત્ર એટલા માટે બન્યા કારણ કે તેઓ મહારાષ્ટ્રીયન બ્રાહ્મણ હતા. તેઓ માત્ર એટલા માટે બચી ગયા કારણ કે દરોડાના સમયે તેઓ તેમના ઘરે હાજર નહોતા.”
નાગપુરમાં ફાટી નીકળેલી હિંસા વિશે વાત કરતા, જે તે સમયે સેન્ટ્રલ પ્રોવિન્સનો ભાગ હતું, વરિષ્ઠ કોંગ્રેસી નેતા દ્વારકા પ્રસાદ મિશ્રાએ તેમના સંસ્મરણોમાં આ તબાહી વિશે નિખાલસતાથી લખ્યું છે. તેમણે લખ્યું, “જેઓ ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હતા તેમાં બિન-બ્રાહ્મણ સમુદાયના મોટી સંખ્યામાં કોંગ્રેસીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. હકીકતમાં, નાગપુર અને બેરારમાં તોફાનીઓ મોટે ભાગે કોંગ્રેસીઓ હતા, જેમાંના કેટલાક તો વિવિધ કોંગ્રેસ સમિતિઓના હોદ્દેદારો પણ હતા.”
જ્યારે તે સમયના માધ્યમોએ આ ઘટનાઓ તરફ આંખ આડા કાન કર્યા હતા, ત્યારે આ ઘટનાઓની નોંધણીને નિરુત્સાહ કરવા માટેના રાજ્યના દબાણે પણ આજે ઉપલબ્ધ સંસાધનોની અછત ઊભી કરી છે. બ્રિટિશ પત્રકાર મૌરીન પેટરસન, જે ભારતમાં ગાંધીજીના મૃત્યુ પછીના પરિણામો પર સંશોધન કરી રહ્યા હતા, તેમણે ૧૯૪૮માં મહારાષ્ટ્રના બ્રાહ્મણો વિરુદ્ધની હિંસા વિશે નિર્ણાયક રીતે લખ્યું ત્યારે જ લોકોએ તેના વિશે વાત કરવાનું શરૂ કર્યું.
પેટરસને નિશાન બનાવવાના, રમખાણો અને અશાંતિના અનેક કિસ્સાઓ નોંધ્યા છે જે મહારાષ્ટ્રના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી બ્રાહ્મણોના સફાયા તરફ નિર્દેશ કરે છે. તેમણે નોંધ્યું કે સાતારા, કોલ્હાપુર અને બેલગામ જેવા ડેક્કન શહેરોમાં પણ હિંસા વ્યાપક બની હતી. બિનસત્તાવાર આંકડાઓ અને ટુચકાઓ પર આધારિત પ્રકાશનોના આધારે વિદ્વાનો દ્વારા હિંસક પ્રવૃત્તિઓથી આશરે ૬ થી ૧૦ કરોડ રૂપિયાના કુલ નુકસાનનો અંદાજ કાઢવામાં આવ્યો હતો.
હિંસા ભલે ‘ગોડસે’ અટક ધરાવતા લોકોને નિશાન બનાવવાથી શરૂ થઈ હતી, પરંતુ જ્ઞાતિવાદનો આ રોષ ઝડપથી ચિત્પાવન (કોંકણસ્થ) ઉપરાંત દેશસ્થ અને કરાડે બ્રાહ્મણ સમુદાયોમાં પણ વ્યવસ્થિત રીતે ફેલાઈ ગયો. અહેવાલ મુજબ, પીઢ પત્રકાર ગજાનન ત્ર્યંબક માડખોલકરે નાગપુરમાં હિંસામાં પોતાનું ઘર અને તેમના અખબારના પ્રકાશન ગૃહની જગ્યા ગુમાવી હતી. કોલ્હાપુરમાં તે સમયના પ્રખ્યાત ફિલ્મ નિર્માતા ભાલજી પેંઢારકર – જે કરાડે બ્રાહ્મણ હતા – તેમને તેમના સ્ટુડિયોને થયેલા નુકસાન સાથે મોટું નુકસાન વેઠવું પડ્યું હતું. કોલ્હાપુર, સાંગલી અને અન્ય જિલ્લાઓમાં બ્રાહ્મણોની માલિકીની મિલકતો, ઘરો, મિલો, ફેક્ટરીઓ સળગાવવાની ઘટનાઓ વ્યાપક હતી.
મહારાષ્ટ્રમાં બ્રાહ્મણ વિરોધી રોષ
એમ.કે. ગાંધીની હત્યા પછીના પરિણામોનું વિશ્લેષણ કરતી વખતે, હિંસામાં અનેક પાસાઓનું સંયોજન જણાય છે જે બ્રાહ્મણ વિરોધી હિંસામાં પરિણમ્યું હતું. શરૂઆતમાં, તે ગાંધીવાદી ‘અહિંસાવાદીઓ’ જ હતા જેમણે તેમની હત્યાનો બદલો લેવા માટે સામૂહિક હિંસાનો સાધન તરીકે ઉપયોગ કર્યો હતો. અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યા મુજબ, દ્વારકા પ્રસાદ મિશ્રાએ પોતે કોંગ્રેસના સભ્ય તરીકે બ્રાહ્મણ સમુદાય વિરુદ્ધ હિંસાના નેતૃત્વમાં ‘કોંગ્રેસીઓ’ ની ભૂમિકા વિશે કબૂલાત કરી હતી. પાછળથી તેમાં બિન-બ્રાહ્મણ સમુદાયોના નેતાઓ જોડાયા હતા જેમણે ૧૮મી અને ૧૯મી સદીમાં સમૃદ્ધ બનેલા ‘પ્રભાવશાળી’ બ્રાહ્મણો સામે અંગત હિસાબ ચૂકવવાનો હતો.
મહારાષ્ટ્રની વસ્તીમાં ૪-૫% થી વધુ ન હોય તેવો આ સમુદાય ત્યારે પ્રભાવ અને સત્તામાં આવ્યો જ્યારે શ્રીવર્ધનકર ભટ પરિવારે પેશ્વા અથવા વડાપ્રધાન તરીકે મરાઠા સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું. પેશ્વાઓના ઉદય સાથે, બ્રાહ્મણ સમુદાયે સૈનિકો, શાહુકારો, ઉદ્યોગપતિઓ અને બૌદ્ધિક પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલી અન્ય સેવાઓ પર વર્ચસ્વ જમાવ્યું હતું.
સમય જતાં, આ આક્રોશમાં ફેરવાઈ ગયો જે તે સમય દરમિયાન પાળવામાં આવતા ઉચ્ચ-નીચના ભેદભાવપૂર્ણ વ્યવહારોને કારણે વધુ પ્રજ્વલિત થયો હતો. એટલું જ નહીં, જ્યારે બ્રિટિશ આર્મીમાં મહાર બટાલિયન દ્વારા મરાઠા સામ્રાજ્ય વિરુદ્ધ ભીમા-કોરેગાંવની લડાઈ લડવામાં આવી, ત્યારે તેને ‘બ્રાહ્મણ’ પેશ્વાઓ પર ‘નીચલી જ્ઞાતિઓ’ ના વિજય તરીકે ગણાવવામાં આવ્યો. ૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ પછી કોંગ્રેસના નેતૃત્વમાં ગુસ્સે ભરાયેલા લોકો દ્વારા આ જૂના રોષે હિંસક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું.
મહારાષ્ટ્રનું આધુનિક રાજ્ય બોમ્બે પ્રેસિડન્સીના શાસન દરમિયાન મરાઠી બ્રાહ્મણોની લૂંટફાટની વાર્તાઓથી પોતાને દૂર રાખવાનું ચાલુ રાખે છે. આ નરસંહારમાં ભાગ લેનારા કોંગ્રેસી નેતાઓ નવા બનેલા રાજ્યના ભાગોમાં પોતાનો ગઢ જાળવી રાખે છે, અને તેમના વારસદારો રાજ્ય મંત્રીમંડળમાં મંત્રી પદ ધરાવે છે. ત્યારપછીના સ્થાનિક રાજકારણે ‘શાહુ-ફૂલે-આંબેડકર’ ના આદર્શોથી દોરાયેલા ‘પ્રગતિશીલ મહારાષ્ટ્ર’ ની વાત કરી, જ્યારે બ્રાહ્મણ સમુદાયના નેતાઓ માટે કોઈ સ્થાન છોડ્યું નહીં. હિંસા પછીના પરિણામો બ્રાહ્મણોનું ગામડાઓમાંથી પલાયન અને શહેરો તરફના તેમના ઝડપી સ્થળાંતરને સમજાવે છે, કારણ કે ૧૯૬૦ના દાયકા દરમિયાન ઘણા પરિવારો ધમકીઓને શરણે થયા હતા. આજે પણ, મહારાષ્ટ્રીયન બ્રાહ્મણો એક લઘુમતી સમુદાય તરીકે મરાઠા અને કુંબીઓના પ્રભુત્વવાળા રાજ્યના રાજકારણમાં બહુ પ્રભાવ ધરાવતા નથી.
હિંસાનો ભોગ બનેલા અવાજોએ મૌન રહેવાનું અને આગળ વધવાનું પસંદ કર્યું છે. આ બધું બ્રાહ્મણ સમુદાયના હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદી પુરુષોના એક જૂથ દ્વારા ભાગલા અંગેની નીતિઓ પર ગાંધીજીની હત્યા કરવાથી શરૂ થયું હતું. ન તો ગોડસેની વિચારધારા કે તેની જ્ઞાતિની ઓળખને આ હત્યાના ન્યાયીકરણ સાથે કોઈ લેવાદેવા હતી. છતાં, આ કૃત્યના પરિણામો હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદીઓ અને બ્રાહ્મણોએ ભોગવવા પડ્યા.
વધુમાં, તે માર્મિક હતું કે ‘સંપૂર્ણ અહિંસા’ ની વિચારધારાના રક્ષકો – ગાંધીજીના અનુયાયીઓ પોતે જ સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ નફરતભર્યા ગુનાઓના સૂત્રધાર બન્યા. મહારાષ્ટ્રમાં બ્રાહ્મણો વિરુદ્ધ હિંસાનો એપિસોડ શાંતિ અને અહિંસાના પુરસ્કર્તા તરીકે મોહનદાસ ગાંધીના વારસા પર પ્રથમ ડાઘ હતો. કોંગ્રેસ પક્ષના નેતૃત્વવાળી તે સમયની સરકાર મુખ્ય પ્રવાહમાંથી સત્યના નિશાન ભૂંસી નાખવામાં સમાન રીતે જવાબદાર છે. જોકે, ઇતિહાસ પાસે ઘા રૂઝવવાની તક હોય છે. મહારાષ્ટ્રીયન બ્રાહ્મણો વિરુદ્ધ નફરતથી પ્રેરાઈને થયેલી આ હિંસાને નરસંહાર તરીકે સ્વીકારવી એ આ દિશામાં મોટું પગલું હશે.
