CSIR-NEERI vs CPCB Green Crackers: સુપ્રીમ કોર્ટમાં ગ્રીન ફટાકડાને લઈને કેન્દ્ર સરકારની જ બે મોટી સંસ્થાઓ એકબીજાના વિરોધમાં ઊભી થઈ ગઈ છે. દેશમાં નવી પેઢીના ગ્રીન ફટાકડાના કમર્શિયલ પ્રોડક્શનને મંજૂરી આપવા અંગે કોઈ સામાન્ય સહમતિ બની શકી નથી. કેન્દ્ર સરકારે આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટને કમર્શિયલ પ્રોડક્શન અંગે નિર્ણય લેવા જણાવ્યું છે.
નવી પેઢીના ગ્રીન ફટાકડાના ફોર્મ્યુલા અંગે અલગ-અલગ મત
એક અહેવાલ મુજબ, કાઉન્સિલ ઑફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ રિસર્ચ-નેશનલ એન્વાયરમેન્ટલ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CSIR-NEERI) એ નવી પેઢીના ગ્રીન ફટાકડાના ફોર્મ્યુલાને મંજૂરી આપી છે અને જણાવ્યું છે કે તેનાથી પ્રદૂષણનું સ્તર 40-60% સુધી ઘટે છે.
બીજી તરફ, તેના વિરુદ્ધ સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કન્ટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) એ તેના પર વાંધો ઉઠાવ્યો છે. તેમનો તર્ક છે કે આ ફટાકડામાં હજુ પણ બેરિયમ નાઇટ્રેટ હોય છે. આ કેમિકલ પર સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, તેથી તેને મંજૂરી આપી શકાય નહીં.
ગ્રીન ફટાકડામાં હજુ પણ બેરિયમ નાઇટ્રેટ હોય છે. આ કેમિકલ પર સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, તેથી તેને મંજૂરી આપી શકાય નહીં. – સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કન્ટ્રોલ બોર્ડ
પર્યાવરણ મંત્રાલયે આપ્યું આ હલફનામું
સરકારની આ બંને સંસ્થાઓના પરસ્પર વિરોધાભાસી મતો વચ્ચે ફસાયેલા પર્યાવરણ મંત્રાલયે આ મામલે એક હલફનામું દાખલ કર્યું અને આ મુદ્દે નિર્ણય લેવાનું કામ સુપ્રીમ કોર્ટ પર છોડી દીધું.
મંત્રાલયે એ પણ જણાવ્યું કે આ ફોર્મ્યુલાઓ પેટ્રોલિયમ એન્ડ એક્સપ્લોસિવ્સ સેફ્ટી ઓર્ગેનાઇઝેશન (PESO) પાસે મોકલવામાં આવ્યા હતા, જે વિસ્ફોટક પદાર્થો માટેની રેગ્યુલેટરી બોડી છે, અને તેણે નવા ફોર્મ્યુલાઓ માટે ‘નો-ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ’ (NOC) જારી કર્યું હતું.
નવી પેઢીના ગ્રીન ફટાકડાના ફોર્મ્યુલાથી પ્રદૂષણનું સ્તર 40-60 ટકા સુધી ઘટે છે. – CSIR-NEERI
ગ્રીન ફટાકડા: 50 ટકા ઓછું થાય પ્રદૂષણ
CPCB એ ગ્રીન ફટાકડામાં બેરિયમ નાઇટ્રેટના ઉપયોગ પર વાંધો ઉઠાવ્યો છે. હકીકતમાં, કેન્દ્ર સરકારે CSIR-NEERI ને જણાવ્યું હતું કે તેઓ ફટાકડા ઉત્પાદકો સાથે મળીને એવા ગ્રીન અથવા ઓછા પ્રદૂષણવાળા ફટાકડા તૈયાર કરે, જેના કારણે પ્રદૂષણ 50 ટકાથી વધુ ઘટે.
ત્યારબાદ, તમિલનાડુ ફાયરવર્ક્સ એન્ડ એમોર્સેસ મેન્યુફેક્ચરર્સ એસોસિએશન (TANFAMA) એ નવી પેઢીના ફટાકડા બનાવવાની પદ્ધતિઓ તૈયાર કરી, જેમાં બેરિયમ સોલ્ટ/નાઇટ્રેટની માત્રા ઓછી રાખવામાં આવી અને બીજા ઑક્સિડાઇઝરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો, જેથી પાર્ટિક્યુલેટ એમિશન (કણોનું ઉત્સર્જન) 50 ટકાથી વધુ ઘટાડી શકાય.
CSIR-NEERI ની રિપોર્ટમાં શું કહેવામાં આવ્યું છે
CSIR-NEERI ની રિપોર્ટ મુજબ, PM10 અને PM2.5 ના ઉત્સર્જનમાં 45 થી 60 ટકા સુધી ઘટાડો નોંધાયો છે. રિપોર્ટમાં સૂચન કરવામાં આવ્યું છે કે પ્રકાશ આપતા ફટાકડા જેમ કે ફ્લાવરપોટ, સ્પાર્કલર, ચક્કર, પેન્સિલ અને ટ્વિંકલિંગ સ્ટાર્સ તેમજ તેમના હાઇબ્રિડ માટે આ પદ્ધતિઓને કમર્શિયલ પ્રોડક્શન (વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન) માટે સ્વીકારી શકાય.
રિપોર્ટમાં જોડાયેલા ફટાકડા (જેને ‘લડી’ કહેવામાં આવે છે) ના ઉત્પાદનને પણ મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેના પર કોર્ટના આદેશ હેઠળ પ્રતિબંધ લાગુ છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે જોડાયેલા ફટાકડાથી પાર્ટિક્યુલેટ મેટર (PM) ના ઉત્સર્જનમાં અંદાજે 30% અને ઘન કચરાના ઉત્પાદનમાં 32% સુધી ઘટાડો થયો છે.
બેરિયમ નાઇટ્રેટનો ઉપયોગ કેવી રીતે
CSIR-NEERI ની રિપોર્ટ પર પ્રતિસાદ આપતા CPCB એ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે ફટાકડામાં બેરિયમ નાઇટ્રેટનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકાય, જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે અને તેની મંજૂરી આપવી કોર્ટના આદેશનું ઉલ્લંઘન ગણાશે.
બોર્ડે જણાવ્યું, ‘આ કોર્ટે 23 ઑક્ટોબર, 2018 ના આદેશ દ્વારા ફટાકડામાં બેરિયમ સોલ્ટના ઉપયોગ પર સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તેથી બેરિયમ કમ્પાઉન્ડ ધરાવતી કોઈપણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ તે આદેશનું ઉલ્લંઘન છે, ભલે તેની માત્રા ઓછી હોય.’
ફટાકડામાં બેરિયમ સોલ્ટના ઉપયોગ પર સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તેથી બેરિયમ કમ્પાઉન્ડ ધરાવતી કોઈપણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ તે આદેશનું ઉલ્લંઘન છે, ભલે તેની માત્રા ઓછી હોય. – સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કન્ટ્રોલ બોર્ડ
બોર્ડે આગળ જણાવ્યું, ‘PM10 અને PM2.5 ના સ્તરમાં દર્શાવવામાં આવેલા ઘટાડાની તુલના વધુ સારા ઓછા-ઉત્સર્જનવાળા ફટાકડા અને બેરિયમ વિના બનાવવામાં આવેલા ગ્રીન ફટાકડાઓ સાથે કરવામાં આવી નથી, જેના કારણે આ દાવો અધૂરો અને અનિર્ણાયક બની જાય છે.’
