Harilal Gandhi Religious Conversion: ગાંધીજીના પુત્ર હરિલાલે મુસ્લિમ ધર્મ અંગીકાર કર્યો હતો. શુ રાષ્ટ્રપિતા પોતાના પુત્રને જ ન સંભાળી શક્યા?
મહાત્મા ગાંધીના મોટા પુત્ર હરિલાલ ગાંધી 29 મે 1936ના રોજ મુંબઈની જુમ્મા મસ્જિદમાં જાહેર રીતે ઇસ્લામ સ્વીકારી ‘અબ્દુલ્લા ગાંધી’ બન્યા હતા.
આ ઘટના પાછળની કહાની જોકે ખૂબ જ રસપ્રદ અને જટિલ છે.
હરિલાલ તે સમયે જીવનમાં અનેક મુશ્કેલીઓમાં હતા. ગાંધીજી તેમના જીવનમાં દારૂની લત અને અન્ય સમસ્યાઓ અંગે ચિંતિત હતા. તેથી જ્યારે તેમણે ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો ત્યારે ગાંધીજીએ ધર્મ બદલવાનો વિરોધ માત્ર એટલા માટે કર્યો નહોતો કે પુત્ર હિંદુમાંથી મુસ્લિમ બન્યો.
ગાંધીજીએ સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે—
જો હરિલાલે હૃદયપૂર્વક અને કોઈ દુન્યવી સ્વાર્થ વગર ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો હોય તો તેમને કોઈ વાંધો નથી.
કારણ કે ગાંધીજી ઇસ્લામને પણ સત્ય ધર્મ માનતા હતા. તેમનો પ્રશ્ન હતો ધર્મપરિવર્તન પાછળની નિષ્ઠાનો.
ગાંધીજીને શંકા હતી કે હરિલાલની નબળી પરિસ્થિતિનો કેટલાક લોકો લાભ લઈ રહ્યા છે.
અને ત્યાર પછી જે થયું તે વધુ આશ્ચર્યજનક હતું…
માત્ર લગભગ છ મહિના બાદ હરિલાલ ફરી હિંદુ ધર્મમાં પાછા ફર્યા. ગાંધીસેવાના દસ્તાવેજોમાં નવેમ્બર 1936માં હરિલાલના પુનઃહિંદુ ધર્મ સ્વીકારવાના કારણો અંગેનું તેમનું પોતાનું નિવેદન પણ નોંધાયેલું છે.
હરિલાલના પોતાના નિવેદન મુજબ, તેમણે વિવિધ ધર્મોના સિદ્ધાંતો અને ખાસ કરીને વૈદિક ધર્મના સિદ્ધાંતો અંગે વિચાર કર્યા પછી હિંદુ ધર્મમાં પાછા ફરવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
આ સમગ્ર ઘટનામાં સૌથી મહત્વની વાત કદાચ ગાંધીજીનું વલણ છે.
તેમણે પુત્રના ધર્મપરિવર્તનને માત્ર “હિંદુમાંથી મુસ્લિમ બન્યો” એટલા માટે નકારી કાઢ્યું નહોતું.
તેમનો મૂળ પ્રશ્ન હતો—
“ધર્મ બદલ્યો છે તો શું જીવન પણ બદલાયું છે?”
અને આ સવાલ આજે પણ એટલો જ મહત્વનો છે.
ધર્મ કોઈપણ હોય…
નામ બદલવાથી માણસ બદલાતો નથી.
ધર્મની ઓળખ બદલવાથી જીવનની આદતો બદલાતી નથી.
સાચો બદલાવ માણસના વિચાર, વર્તન અને ચારિત્ર્યમાં દેખાય છે.
હરિલાલની કહાની એટલે માત્ર એક ગાંધીપુત્રના ધર્મપરિવર્તનની કહાની નથી…
References / સંદર્ભ
1. GandhiServe – Chronology 1936: 29 મે 1936ના રોજ હરિલાલ ગાંધીએ ઇસ્લામ સ્વીકારી “અબ્દુલ્લા” નામ ધારણ કર્યું હોવાની નોંધ.
2. Mahatma Gandhi – “To my numerous Muslim Friends” (2 જૂન 1936): હરિલાલના ધર્મપરિવર્તન અંગે ગાંધીજીનું પોતાનું જાહેર નિવેદન અને તેમના વિચારો.
3. GandhiServe – Correspondence, 1936: નવેમ્બર 1936માં હરિલાલે હિંદુ ધર્મમાં પુનઃપ્રવેશ કરવાના કારણો અંગેનું નિવેદન આપ્યું હોવાની નોંધ.
4. Gandhi-Mani Bhavan Archives: હરિલાલની પરિસ્થિતિ અંગે કસ્તૂરબાના પત્ર અને તે સમયની ઘટનાઓનો દસ્તાવેજી સંદર્ભ.
મુખ્ય આધાર: ગાંધીજીના પોતાના લખાણો અને GandhiServeના ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો.
