India Russia Oil Import Policy: અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી છે કે ભારત રશિયા પાસેથી તેલની આયાત બંધ કરવા પર સહમત થઈ ગયું છે. ભારતે ટ્રમ્પની આ જાહેરાત પર અત્યાર સુધી ન તો મહોર લગાવી છે અને ન તો તેને ફગાવી છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ માં રશિયાએ યુક્રેન પર હુમલો કર્યો હતો અને અત્યારે પણ જંગ ખતમ થયો નથી. જંગ શરૂ થયા પછી ભારત અને રશિયાના દ્વિપક્ષીય વેપારમાં રેકોર્ડ વધારો થયો. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માં રશિયા અને ભારતનો દ્વિપક્ષીય વેપાર ૬૮.૭ અબજ ડોલર થઈ ગયો હતો પરંતુ તેમાં ૫૨.૭૩ અબજ ડોલરનું કાચું તેલ ભારતે રશિયા પાસેથી ખરીદ્યું હતું.
હવે ટ્રમ્પ કહી રહ્યા છે કે ભારત રશિયા પાસેથી તેલની આયાત બંધ કરવા પર સહમત થઈ ગયું છે. જો ભારત તેલની આયાત સંપૂર્ણપણે બંધ કરે છે તો બંને દેશોનો દ્વિપક્ષીય વેપાર ૨૦ અબજ ડોલરથી પણ નીચે જતો રહેશે. ભારતના પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ પુરીએ ગયા મહિને કહ્યું હતું કે રશિયા પાસેથી કાચા તેલની આયાતમાં ઘટાડો ચાલુ રહેવાની અપેક્ષા છે. ભારત દુનિયાનો ત્રીજો સૌથી મોટો ઈંધણ ખરીદનાર દેશ છે. હરદીપ પુરીએ કહ્યું હતું કે ભારત તેલ સપ્લાયર દેશોમાં વિવિધતા લાવી રહ્યું છે.
૨૭ જાન્યુઆરીએ બ્લૂમબર્ગ ટેલિવિઝનને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે રશિયાથી થતી સપ્લાય પહેલેથી જ ઘટીને ૧.૩ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ રહી ગઈ છે, જે ગયા વર્ષની સરેરાશ ૧.૮ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસથી ઓછી છે. પુરીએ કહ્યું હતું કે આમાં ઘટાડાનું વલણ છે અને આ બજાર-આધારિત પરિસ્થિતિઓ છે. હરદીપ પુરી ભલે રશિયન તેલ આયાતમાં કાપ માટે અમેરિકી દબાણનો ઉલ્લેખ નથી કરી રહ્યા પરંતુ ટ્રમ્પ જાહેરમાં કહી રહ્યા છે કે તેમણે ભારતને રોક્યું છે.
ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાનું શું થશે?
૨૦૨૫ માં એપ્રિલ થી નવેમ્બર મહિનાની વચ્ચે ભારતની રશિયાથી તેલ આયાત ગયા વર્ષે આ જ સમયગાળાની તુલનામાં લગભગ ૧૩% ઓછી રહી. સમાચાર એજન્સી રોયટર્સના જણાવ્યા અનુસાર, ડિસેમ્બરમાં ભારતની રશિયન તેલ આયાત છેલ્લા બે વર્ષના સૌથી નીચલા સ્તરે આવી ગઈ. થિંક ટેન્ક બ્રુકિંગ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુશનની સીનિયર ફેલો તન્વી મદને આનું કારણ જણાવતા એક્સ પર લખ્યું છે, “ભારત પર અમેરિકાનો ૨૫% વધારાનો ટેરિફ ભારે પડી રહ્યો હતો. આ સિવાય અમેરિકાએ રશિયન તેલ કંપની રોસનેફ્ટ અને લુકોઈલ પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો હતો. ભારતને સસ્તું રશિયન તેલ પસંદ હતું પરંતુ ૨૦૨૪-૨૫ માં રશિયા સાથે ભારતને ૬૦ અબજ ડોલરની વેપાર ખાધ પણ થઈ. ભારતની આ વેપાર ખાધ ચીન સાથેની ૧૦૦ અબજ ડોલર પછી બીજી સૌથી મોટી છે.”
શું ભારત રશિયા પાસેથી તેલ આયાત શૂન્ય કરી દેશે? તેના જવાબમાં તન્વી મદન કહે છે, “કહેવું મુશ્કેલ છે. સંભવ છે કે સરકારી કંપની ઈન્ડિયન ઓઈલ આયાતને વધુ ઓછી કરે અથવા કદાચ શૂન્ય સુધી પણ લઈ જાય. પરંતુ અત્યારે પણ આયાત થઈ રહેલા તેલનો મોટો હિસ્સો નાયરાને જઈ રહ્યો છે. નાયરા રશિયન કંપની રોસનેફ્ટની માલિકીની છે, જેના પોતાના હિસ્સાને વેચવાની યોજનાઓ અટકતી દેખાઈ રહી છે. ભારતે ભૂતકાળમાં ઈરાન અને વેનેઝુએલાથી તેલ આયાત શૂન્ય કરી દીધી છે. પરંતુ ભારત કદાચ રશિયન તેલ આયાતનો દરવાજો સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા નહીં ઈચ્છે, ખાસ કરીને જો એવી સંભાવના હોય કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન રશિયા સાથે કારોબાર કરવાના પોતાના દૃષ્ટિકોણમાં ફેરફાર કરે.”
એવા સમયમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાનું શું થશે? તન્વી મદન કહે છે, “ભારતની સરકારો પાસે અવારનવાર વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા શુદ્ધતાવાદી રહી નથી. સરકારો ઘણીવાર સમજૂતીઓને તોલે છે અને આ આધારે નિર્ણય લે છે કે ભારતના હિતમાં શું સૌથી શ્રેષ્ઠ છે. આ મામલામાં ભારત સરકાર એ તોલી રહી હશે કે તેલ આયાત ચાલુ રાખવાના ફાયદા, અમેરિકા સાથે ભારતના સંબંધો પર પડતી કિંમતની તુલનામાં ઉચિત છે કે નહીં. ભારત સરકાર એ પણ ધ્યાનમાં રાખશે કે રશિયા પાસેથી મળતી છૂટ, અમેરિકી બજાર સુધી પહોંચ અથવા ભારતમાં નોકરીઓના નુકસાનની ભરપાઈ નહીં કરે. વાસ્તવિકતા એ છે કે અમેરિકી બજાર, મૂડી અને ટેકનોલોજી સુધી પહોંચ, રશિયન તેલ આયાત પર મળતી છૂટની તુલનામાં ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા માટે ક્યાંય વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.”
ભારત પર શું અસર પડશે?
ટ્રમ્પને અમેરિકાના બાકી રાષ્ટ્રપતિઓની તુલનામાં રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિન પ્રત્યે વધુ ઉદાર માનવામાં આવે છે. પરંતુ ભારત અને રશિયાના સંબંધોને લઈને ટ્રમ્પ ખૂબ જ આક્રમક રહ્યા છે. ગયા વર્ષે જુલાઈમાં ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે, “મને એ વાતથી કોઈ ફરક નથી પડતો કે ભારત રશિયા સાથે શું કરે છે. તેઓ ઈચ્છે તો પોતાની મરી ગયેલી અર્થવ્યવસ્થાઓને સાથે-સાથે નીચે લઈ જાય, મને કોઈ વાંધો નથી. અમે ભારત સાથે બહુ ઓછો વેપાર કર્યો છે, તેમના ટેરિફ ખૂબ વધારે છે, દુનિયામાં સૌથી ઊંચા ટેરિફમાં સામેલ છે.”
ઊર્જા સિવાય ભારત અને રશિયાના સંબંધોમાં સંરક્ષણ ભાગીદારી ખૂબ જ મહત્વની છે પરંતુ અહીં પણ રશિયાની ભૂમિકા સતત ઘટી રહી છે. સ્ટોકહોમ ઇન્ટરનેશનલ પીસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના જણાવ્યા અનુસાર, ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૪ ની વચ્ચે ભારતે પોતાના સૈન્ય ઉપકરણોના ૩૬% રશિયાથી આયાત કર્યા હતા. આ સાથે જ રશિયા ભારતનો સૌથી મોટો સંરક્ષણ સપ્લાયર દેશ હતો. પરંતુ આ ૨૦૦૬-૧૦ ના સમયગાળાથી એક મોટો ફેરફાર હતો. ત્યારે ભારતના ૮૨% સૈન્ય ઉપકરણો રશિયાથી આયાત કરવામાં આવ્યા હતા.
થિંક ટેન્ક ઓબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનના સીનિયર ફેલો મનોજ જોશી કહે છે કે જો ભારત ટ્રમ્પના દબાણમાં રશિયા પાસેથી તેલ આયાત બંધ કરે છે તો તે આપણી વિદેશ નીતિ પર ગંભીર સવાલ ઉભો કરે છે. મનોજ જોશી કહે છે, “ભારત જો તેલ આયાત બંધ કરી દે છે તો તેને રશિયા પણ પોતાના માટે ઝટકા તરીકે જોઈ શકે છે. ભારત જો પોતાની રીતે બંધ કરતું હોત તો તેની કોઈ ટીકા ન કરત પરંતુ ટ્રમ્પના દબાણમાં કરી રહ્યું છે તો આ મોદી સરકારની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને વિદેશ નીતિ પર સવાલ છે. રશિયાને અત્યારે જરૂર છે કે ભારત તેલ ખરીદે. રશિયા પશ્ચિમના કડક પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહ્યું છે. એવામાં ભારતનું આ વલણ રશિયામાં હકારાત્મક રીતે લેવામાં નહીં આવે. ભારત આવું ત્યારે કરી રહ્યું છે જ્યારે બ્રિક્સ (BRICS) ના અધ્યક્ષ છે. આ રશિયાના નુકસાન કરતા ભારતની શાખનો સવાલ વધુ છે.”
શું રશિયા નારાજ થશે?
પરંતુ એનર્જી એક્સપર્ટ નરેન્દ્ર તનેજા એવું નથી માનતા. તેમનું કહેવું છે કે ભારત અને રશિયાના સંબંધોને માત્ર ટ્રેડના આયનામાં ન જોવા જોઈએ. નરેન્દ્ર તનેજા કહે છે, “પહેલી વાત તો એ કે ભારતે હજુ પોતાની રીતે નથી કહ્યું કે રશિયાથી તેલ આયાત સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા જઈ રહ્યું છે. બીજી વાત એ છે કે તેલ આયાતને લઈને ભારત કોઈથી બંધાયેલું નથી. રશિયા પાસેથી તેલ આયાતમાં જે છૂટ મળતી હતી તે હવે નહિવત રહી ગઈ છે. ભારતને પોતાના વિકાસ માટે મૂડી, ટેકનિક અને બજારની જરૂર છે. આ ત્રણેય વસ્તુઓ આપણને અમેરિકાથી મળશે. અમેરિકા ભારતનું સૌથી મોટું નિકાસ બજાર છે. એવામાં ભારત પોતાની ઉર્જા આયાતની નીતિમાં ફેરફાર લાવે છે, તો તે અતાર્કિક ન કહી શકાય.”
તનેજા કહે છે, “ભારતીય કંપનીઓએ રશિયાના એનર્જી સેક્ટરમાં ૧૭ અબજ ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે. તેથી આપણે બંને દેશોના સંબંધોને અમેરિકાના એક રાષ્ટ્રપતિની નીતિઓના આયનામાં ન જોઈ શકીએ. સંજોગો મુજબ વસ્તુઓ ઉપર-નીચે થાય છે પણ કંઈ પણ બિલકુલ કાળું અને સફેદ હોતું નથી.” સંરક્ષણ વિશ્લેષક રાહુલ બેદી કહે છે કે જો ટ્રમ્પે ભારતને રશિયાથી તેલ આયાત બંધ કરવા મજબૂર કરી દીધું તો તે આગામી ચોટ સંરક્ષણ ભાગીદારી પર પણ કરી શકે છે.
રાહુલ બેદી કહે છે, “ટ્રમ્પે પોતાના પહેલા કાર્યકાળમાં CAATSA એક્ટ લાવ્યો હતો. તેના હેઠળ ભારત રશિયા પાસેથી S-400 મિસાઈલ સિસ્ટમ નહોતું ખરીદી શકતું. પરંતુ બાઈડને ભારતને આમાં છૂટ આપી દીધી. એવામાં ટ્રમ્પ આગામી નિશાન ભારત અને રશિયાની સંરક્ષણ ભાગીદારીને બનાવી શકે છે. મને લાગે છે કે ભારત પોતાની જાતને ફસાયેલું અનુભવી રહ્યું છે. ન રશિયાને છોડી શકે છે અને ન તો ખુલીને સાથે રહી શકે છે. ટ્રમ્પના દબાણમાં રશિયાથી તેલ આયાત બંધ કરવું તેના માટે ઝટકો છે. ભારત સાથે સંરક્ષણ ભાગીદારીને લઈને રશિયાની જે પ્રતિબદ્ધતા છે તે આનાથી નબળી પડશે. જો ન્યુક્લિયર સબમરીનમાં રશિયાએ હાથ પાછળ ખેંચી લીધા તો ભારતને ક્યાંય બીજી જગ્યાએથી મદદ નહીં મળે.” ભારત માટે હંમેશાથી એ પડકાર રહ્યો છે કે તે રશિયાને સંપૂર્ણપણે ચીનના પક્ષમાં જતું રોકે. યુક્રેનમાં જંગ શરૂ થયા પછી રશિયાની ચીન પર નિર્ભરતા વધી છે. જો આમાં રશિયા પણ શામેલ થાય છે તો ભારત માટે પડકાર વધુ વધવાની આશંકા છે.
