Morarji Desai Biography: આ વર્ષે લિપ યર તો છે નહીં. જો હોત તો ભારતના એક પૂર્વ વડાપ્રધાનનો જન્મદિવસ હોત. આ જ કારણે તેઓ ચાર વર્ષમાં એક વાર જ પોતાનો જન્મદિવસ ઉજવી શકતા હતા. તેમના પર એવા આરોપો પણ લાગ્યા કે તેઓ CIA ના એજન્ટ છે. તેમના પર પાકિસ્તાન પ્રત્યે ખૂબ સોફ્ટ હોવાનો પણ આરોપ લાગ્યો. આ એ જ હતા જેમણે ભારતની જાસૂસી એજન્સી ‘રો’ (R&AW) પર તાળું જ મરાવી દીધું હતું. જોકે તેમની એક આદત પર ખૂબ વિવાદ થયો. તેઓ પોતાનું મૂત્ર પીતા હતા. આનો પ્રચાર પણ કરતા હતા.
- નેહરુ પછી વડાપ્રધાન પદના મજબૂત દાવેદાર હતા
- હઠીલા સ્વભાવની ચુટકી લેવામાં આવતી હતી
- ઈન્દિરા ગાંધી સાથે ક્યારેય ન જામ્યું
- ૧૯૭૭ માં જનતા સરકારમાં વડાપ્રધાન બન્યા
- પીએમ બનતા જ કોંગ્રેસ સરકારોને બરખાસ્ત કરી દીધી
- સાદગી અને પ્રામાણિકતા પસંદ
- સ્વમૂત્રપાનને ઉત્તમ ઔષધિ માનતા હતા
- રાત્રે જગાડવાનું પસંદ નહોતું
- પુત્રને કારણે ભ્રષ્ટાચારનો આરોપ પણ લાગ્યો
તો ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન મોરારજીભાઈ દેસાઈનો જન્મદિવસ પણ ૨૯ ફેબ્રુઆરીએ આવે છે. તેમણે ૯૯ વર્ષનું લાંબુ જીવન મેળવ્યું હતું. મોરારજી સ્વમૂત્રપાનના મોટા હિમાયતી હતા. તેઓ પોતે એવું કરતા હતા. તેના ફાયદાઓ વિશે પણ ગણાવતા હતા. મોરારજી કહેતા હતા કે લાખો ભારતીયો માટે આ એકદમ સાચી દવાનું મિશ્રણ છે. ખાસ કરીને એવા લોકો માટે જેઓ પોતાની સારવારનો ખર્ચ ઉઠાવી શકતા નથી. જોકે તેમની આ વાતના કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નહોતા. પરંતુ મોરારજી ૯૯ વર્ષ જીવ્યા. તો ઘણા લોકોને લાગ્યું કે તેમની લાંબી ઉંમરનું રહસ્ય સ્વમૂત્રપાન તો નથી ને.
દેશમાં ૧૯૭૭ માં જ્યારે પહેલીવાર બિન-કોંગ્રેસી સરકાર બની તો તેઓ તેના વડાપ્રધાન હતા. તેઓ પ્રથમ ગુજરાતી વડાપ્રધાન હતા. જોકે વધારે સમય સુધી પદ પર રહી શક્યા નહીં. સરકાર પડી ગઈ. મોરારજીભાઈ શિસ્ત અને પ્રામાણિકતા સાથે ક્યારેય સમાધાન કરતા નહોતા. ખરી વાત કહેનારા લોકોમાંના હતા. એટલા માટે જ તેમને કડક સમજી લેવામાં આવતા હતા.
મોરારજી દેસાઈનો જન્મ ૨૯ ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૬ ના રોજ થયો હતો. નિધન ૧૦ એપ્રિલ, ૧૯૯૫ ના રોજ. તેઓ ભારતના ચોથા વડાપ્રધાન હતા. ૮૧ વર્ષની વયે વડાપ્રધાન બન્યા હતા. જોકે આ પહેલા તેમણે નેહરુના નિધન બાદ બે વાર વડાપ્રધાન બનવાની ગંભીર કોશિશ કરી પરંતુ અસફળ રહ્યા.
નેહરુ પછી વડાપ્રધાન પદના મજબૂત દાવેદાર હતા
મોરારજી ખૂબ કાબેલ નેતા હતા. નેહરુના નિધન બાદ તેઓ વડાપ્રધાન પદના સૌથી મજબૂત દાવેદાર હતા. ત્યાર બાદ જ્યારે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીનું નિધન થયું તો પણ લાગતું હતું કે હવે મોરારજીભાઈ જ વડાપ્રધાન બનશે. આખરે માર્ચ ૧૯૭૭ માં જનતા પાર્ટીની જીત બાદ તેઓ વડાપ્રધાન બન્યા પરંતુ ચૌધરી ચરણ સિંહ સાથેના મતભેદોને કારણે તેમણે એક વર્ષ બાદ વડાપ્રધાન પદ છોડવું પડ્યું.
તેમના પિતા રણછોડજી દેસાઈ ભાવનગર (સૌરાષ્ટ્ર) માં એક શાળાના શિક્ષક હતા. પિતાએ હતાશામાં કૂવામાં કૂદીને આત્મહત્યા કરી લીધી હતી. પિતાના મૃત્યુના ત્રીજા દિવસે મોરારજી દેસાઈના લગ્ન થયા. પિતા માટે તેમના મનમાં ખૂબ સન્માન હતું. મોરારજી દેસાઈનું શિક્ષણ મુંબઈની એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજમાં થયું. જે તે સમયે ખૂબ મોંઘી અને ખર્ચાળ માનવામાં આવતી હતી. તેઓ બાળપણમાં ખૂબ ક્રિકેટ જોતા હતા, જોકે રમ્યા ક્યારેય નહીં.
હઠીલા સ્વભાવની ચુટકી લેવામાં આવતી હતી
મોરારજી દેસાઈ અંગ્રેજોના સમયમાં ડેપ્યુટી કલેક્ટર બન્યા. ૧૯૩૦ માં બ્રિટિશ સરકારની નોકરી છોડી દીધી. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની લડાઈમાં કૂદી પડ્યા. કોંગ્રેસમાં જોડાયા. તેઓ મુંબઈ રાજ્યના કોંગ્રેસ મંત્રીમંડળમાં સામેલ થયા. જોકે તેમના વિશે શરૂઆતથી આ વાત પ્રચલિત થઈ ગઈ કે તેઓ ખૂબ હઠીલા છે. એવું હતું પણ ખરું. ગુજરાતના સમાચાર પત્રોમાં અવારનવાર તેમના આ વ્યક્તિત્વને લઈને વ્યંગ પણ પ્રકાશિત થતા હતા.
ઈન્દિરા ગાંધી સાથે ક્યારેય ન જામ્યું
૧૯૫૨ માં મોરારજી મુંબઈના મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં આવ્યા. ૧૯૬૭ માં ઈન્દિરા ગાંધી વડાપ્રધાન બનતા મોરારજીને નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહમંત્રી બનાવવામાં આવ્યા. પરંતુ તેઓ એ વાતથી નારાજ રહેતા હતા કે સિનિયર હોવા છતાં ઈન્દિરા ગાંધીને કેમ વડાપ્રધાન બનાવવામાં આવ્યા. ઈન્દિરા સાથે તેમનું ક્યારેય ન જામ્યું. તેઓ તેમના કામમાં સતત અડચણો પણ ઉભી કરતા રહ્યા.
ઈન્દિરા ગાંધીએ જ્યારે એ સમજી લીધું કે મોરારજી દેસાઈ તેમના માટે મુશ્કેલીઓ ઉભી કરી રહ્યા છે તો તેમણે તેમની પાંખો કાપવાની શરૂ કરી દીધી. નવેમ્બર ૧૯૬૯ માં જ્યારે કોંગ્રેસનું વિભાજન થયું અને ઈન્દિરા ગાંધીએ નવી કોંગ્રેસ બનાવી તો તેઓ ઈન્દિરા વિરોધી ખેમાવાળી કોંગ્રેસ-ઓ પાર્ટીમાં હતા. તેમણે જનતા પાર્ટીના શાસનકાળમાં ઈન્દિરા ગાંધીને જેલમાં પણ મોકલ્યા હતા.
૧૯૭૭ માં જનતા સરકારમાં વડાપ્રધાન બન્યા
૧૯૭૫ માં મોરારજી દેસાઈ જનતા પાર્ટીમાં સામેલ થઈ ગયા. માર્ચ ૧૯૭૭ માં જ્યારે લોકસભાની ચૂંટણી થઈ તો જનતા પાર્ટીને સ્પષ્ટ બહુમતી પ્રાપ્ત થઈ ગઈ પરંતુ તેમના માટે વડાપ્રધાન બનવું એટલું સરળ નહોતું કારણ કે ચૌધરી ચરણ સિંહ અને જગજીવન રામ પણ વડાપ્રધાન પદના દાવેદાર હતા. આવા સમયે જયપ્રકાશ નારાયણનું સમર્થન કામ આવ્યું અને મોરારજી વડાપ્રધાન બન્યા.
પીએમ બનતા જ કોંગ્રેસ સરકારોને બરખાસ્ત કરી દીધી
વડાપ્રધાન બનતા જ તેમણે દેશના ૦૯ રાજ્યોમાં કોંગ્રેસના શાસનવાળી સરકારોને બરખાસ્ત કરી દીધી. રાજ્યોમાં નવી ચૂંટણીઓ કરાવવાની જાહેરાત કરી. તેમના આ પગલાની ઘણી ટીકા પણ થઈ. જોકે મોરારજીના શાસન દરમિયાન દેશમાં સતત ગેરવ્યવસ્થાઓ જોવા મળી. વાસ્તવમાં જનતા પાર્ટી એવી ખીચડી સરકાર હતી, જેમાં અલગ વિચારધારાઓ વાળા લોકો મંત્રી હતા. જેઓ પોતપોતાની રીતે કામ કરી રહ્યા હતા નહીં કે સરકાર મુજબ.
સાદગી અને પ્રામાણિકતા પસંદ
જોકે વડાપ્રધાન તરીકે મોરારજી દેસાઈનો કાર્યકાળ ઘણો પડકારો વાળો રહ્યો. હાલાત મુશ્કેલ રહ્યા. ૧૯૭૯ માં અર્ધસૈનિક દળોએ વિદ્રોહ કરી દીધો, જેને કચડવામાં ઘણો સમય લાગ્યો. ૧૯૭૮-૭૯ માં અનેક રાજ્યોમાં દુષ્કાળ પડ્યો. અછતની સ્થિતિ પેદા થઈ ગઈ. મોંઘવારી વધી ગઈ. કેરોસીન તેલ પણ ગરીબ જનતા માટે સ્વપ્ન થઈ ગયું.
મોરારજી દેસાઈનો પોતાના કોઈ મંત્રી પર કોઈ અંકુશ રહ્યો નહીં. ૧૫ જુલાઈ, ૧૯૭૯ ના રોજ મોરારજી દેસાઈની સરકાર અલ્પમતમાં આવી ગઈ. તેમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું. તેમને ગાંધીવાદી નીતિના પરમ સમર્થક માનવામાં આવે છે. તેઓ જે નિર્ણય કરી લેતા હતા, તેના પર કાયમ રહેતા હતા. જોકે તેઓ સાદગી વાળા અને પ્રામાણિક નેતા હતા. તેઓ સમાધાન કરી શકતા નહોતા.
સ્વમૂત્રપાનને ઉત્તમ ઔષધિ માનતા હતા
મોરારજી દેસાઈ ‘સ્વ-મૂત્રપાન’ ને સ્વાસ્થ્યની દૃષ્ટિએ ઉત્તમ ઔષધિ માનતા હતા. ‘શિવાંબુ’ અર્થાત્ સ્વ-મૂત્રપાનના સંબંધમાં તેમણે સાર્વજનિક રૂપે સ્વીકાર કર્યો હતો. તેના ફાયદા પણ બતાવ્યા. તેઓ ભોજનમાં થોડું દૂધ, મોસમી ફળોનો રસ અને અમુક સૂકા મેવા લેતા હતા. તેઓ ઇન્ટરવ્યુમાં કહેતા પણ હતા કે તેમની લાંબી ઉંમરનું રહસ્ય સ્વમૂત્રપાન છે, જે તેઓ સતત કરતા રહ્યા છે.
રાત્રે જગાડવાનું પસંદ નહોતું
જ્યારે તેઓ સુવા જતા રહેતા ત્યારે તેમને રાત્રે જગાડવાનું પસંદ નહોતું. વડાપ્રધાન હોવા છતાં આ પ્રક્રિયા જારી રહી. તેઓ ૧૦૦ વર્ષ જીવવા માંગતા હતા પરંતુ તેમનું મૃત્યુ ૯૯ વર્ષ અને થોડા મહિના પસાર થયા બાદ ૧૯૯૫ માં થઈ ગયું. તેઓ એકમાત્ર એવા ભારતીય વડાપ્રધાન છે જેમને ભારત સરકાર તરફથી ‘ભારત રત્ન’ અને પાકિસ્તાન તરફથી ‘તહરીક-એ-પાકિસ્તાન’ (નિશાન-એ-પાકિસ્તાન) નું સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પ્રાપ્ત થયું.
પુત્રને કારણે ભ્રષ્ટાચારનો આરોપ પણ લાગ્યો
મોરારજી દેસાઈને જોકે ખૂબ પ્રામાણિક કહેવામાં આવતા હતા પરંતુ તેમના પુત્ર અને ઉદ્યોગપતિ કાંતિ દેસાઈ પર જરૂર ફાયદા લેવાનો આરોપ લાગતો રહ્યો. એવું કહેવામાં આવે છે કે કાંતિ દેસાઈએ પિતાના વડાપ્રધાન બન્યા બાદ પીએમ હાઉસમાં રહીને ઘણી ડીલિંગ કરી હતી. પૂર્વ ભારતીય વડાપ્રધાન ચંદ્રશેખરે તો આને લઈને તેમના પર ખુલ્લેઆમ આરોપો લગાવ્યા હતા.
