દાવા હકીકતમાં સચ્ચાઈ કરતા ઘણા અલગ હોય છે.જેમાં ગરીબી, મોંઘવારી અને બેકારી તે હંમેશા પડકારરૂપ છે અને તેનાથી વધુ તો રાજનૈતિક દાવાઓ કે વાયદાઓ હોય છે.બાકી વાસ્તવિકતા આ દાવાઓ કરતાં ક્યાંક અલગ હોય છે.ભારતમાં ગરીબી એક મોટો રાજકીય મુદ્દો છે. દરેક રાજકીય પક્ષ ચૂંટણી પહેલા ગરીબી હટાવવાની વાત કરે છે, પરંતુ આજ સુધી આવું થયું નથી. તમામ રાજકીય પક્ષો અને સરકારો સમયાંતરે ગરીબી અંગે વિવિધ દાવાઓ કરે છે.નીતિ આયોગનો રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે છેલ્લા નવ વર્ષમાં લગભગ 25 કરોડ લોકો ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા છે. ઈન્ડિયા હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ સર્વે (IHDS) જણાવે છે કે 2004-05 અને 2011-12 ની વચ્ચે ગરીબીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે જે 38.6 થી ઘટીને 21.2 થઈ ગયો છે. તે 2011-12 થી 2022-24 વચ્ચે સતત ઘટતું રહ્યું અને ગુણોત્તર 21.2 થી ઘટીને 8.5 પર આવ્યો.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના તાજેતરના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ભારત વિશ્વના એવા પાંચ દેશોમાં સામેલ છે જ્યાં સૌથી વધુ લોકો અત્યંત ગરીબીમાં જીવે છે. ભારતમાં કુલ 23.4 કરોડ લોકો ગરીબીમાં જીવે છે. ભારત સિવાય અન્ય ચાર દેશોમાં ગરીબી સૌથી વધુ છે – પાકિસ્તાન (93 મિલિયન), ઇથોપિયા (86 મિલિયન), નાઇજીરીયા (74 મિલિયન) અને કોંગો (66 મિલિયન). વિશ્વમાં અત્યંત ગરીબીમાં જીવતા 110 કરોડ લોકોમાંથી લગભગ અડધા (48.1%) આ પાંચ દેશોમાં રહે છે.
વર્લ્ડ બેંકના રિપોર્ટમાં શું છે દાવો?
આ તમામ દાવાઓ વચ્ચે હવે વિશ્વ બેંકે ભારત અને સમગ્ર વિશ્વમાં ગરીબી અંગે નવો રિપોર્ટ જાહેર કર્યો છે. ‘ગરીબી, સમૃદ્ધિ અને પ્લેનેટ’ નામના રિપોર્ટ અનુસાર, 2024માં ભારતમાં લગભગ 12.9 કરોડ લોકો અત્યંત ગરીબીમાં જીવતા હશે. મતલબ કે તેમની દૈનિક કમાણી 2.15 ડોલર એટલે કે 182 રૂપિયાથી ઓછી છે. પરંતુ સારી વાત એ છે કે 1990માં આવા લોકોની સંખ્યા 43.1 કરોડ હતી એટલે કે નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.
પરંતુ ખરાબ સમાચાર પણ છે. જો આપણે ગરીબીનું માપ 6.85 ડોલર એટલે કે અંદાજે રૂ. 582 તરીકે લઈએ તો ભારતમાં 1990ની સરખામણીએ 2024માં વધુ લોકો ગરીબ છે. આવું એટલા માટે થયું છે કારણ કે આપણી વસ્તી ઘણી વધી ગઈ છે. અગાઉ વિશ્વ બેંકે કહ્યું હતું કે ભારતમાં અત્યંત ગરીબ લોકોની સંખ્યા 2021માં 3.8 કરોડ ઘટીને 16.74 કરોડ થઈ હતી, જ્યારે અગાઉના બે વર્ષમાં આ સંખ્યા વધી હતી.
પરંતુ એ નોંધનીય છે કે આ રિપોર્ટમાં 2022-23 માટે ભારતીય પરિવારોના તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલા ખર્ચના આંકડા સામેલ નથી. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ નવા આંકડાઓની ગરીબી પર શું અસર પડશે તે હજુ સ્પષ્ટ નથી.
વિશ્વમાં સૌથી વધુ ગરીબી ક્યાં છે?
આજે પણ વિશ્વમાં લગભગ 70 કરોડ લોકો (એટલે કે સમગ્ર વિશ્વની વસ્તીના 8.5%) અત્યંત ગરીબીમાં જીવે છે. મતલબ કે, તેમની પાસે પ્રતિ દિવસ $2.15 (આશરે રૂ. 182) કરતા પણ ઓછા છે. કોરોના બાદ સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ ગઈ છે. ગરીબ દેશોમાં ગરીબી વધુ વધી છે.
સૌથી વધુ ગરીબી આફ્રિકામાં છે. વિશ્વની માત્ર 16% વસ્તી આફ્રિકામાં રહે છે, પરંતુ 67% ગરીબ લોકો ત્યાંના છે. વિશ્વના બે તૃતીયાંશ ગરીબ લોકો આફ્રિકામાં રહે છે. જો આપણે એવા દેશોને પણ સામેલ કરીએ જ્યાં યુદ્ધ કે અશાંતિ છે, તો આ સંખ્યા ત્રણ-ચતુર્થાંશ થઈ જાય છે.
જો પરિસ્થિતિમાં સુધારો નહીં થાય તો ગરીબી દૂર કરવામાં એક સદી લાગશે.
વિશ્વ બેંકના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે જો આ ચાલુ રહેશે તો 2030 સુધીમાં વિશ્વમાં 622 મિલિયન લોકો (એટલે કે 7.3%) અત્યંત ગરીબીમાં જીવતા હશે. 2024 અને 2030 વચ્ચે માત્ર 69 મિલિયન લોકો જ ગરીબીમાંથી બહાર આવી શકશે, જ્યારે 2013 અને 2019 વચ્ચે 150 મિલિયન લોકો ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા. ત્યાં 3.4 બિલિયન લોકો (આશરે 40%) હશે જેમની પાસે પ્રતિ દિવસ $6.85 (આશરે રૂ. 582) કરતા ઓછા હશે.
રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જો આપણે ઝડપથી પ્રગતિ નહીં કરીએ અને દરેકને લાભ નહીં મળે તો ગરીબી દૂર કરવામાં અમને ઘણા દાયકાઓ લાગી જશે. દેશને $6.85ની ગરીબી રેખાથી ઉપર લાવવામાં એક સદીથી વધુ સમય લાગી શકે છે. તેથી, ગરીબી દૂર કરવા માટે, વધુને વધુ સારી નોકરીઓ ઊભી કરવી પડશે. શિક્ષણમાં રોકાણ કરવું પડશે, પાયાની સુવિધાઓ પૂરી પાડવી પડશે જેથી ગરીબ લોકો પણ પ્રગતિમાં યોગદાન આપી શકે અને મુશ્કેલ સમયનો સામનો કરી શકે.
25 વર્ષમાં ગરીબી ઘટી, પરંતુ 2020 પછી સ્થિતિ કેવી રીતે બગડી?
છેલ્લા 25 વર્ષથી વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાઓએ ઝડપથી ગરીબીમાં ઘટાડો કર્યો છે. 1990 થી, ચીન અને ભારતે 1 અબજથી વધુ લોકોને અત્યંત ગરીબીમાંથી બહાર કાઢ્યા છે. એવું લાગતું હતું કે દુનિયામાંથી ગરીબી સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ જશે.
પરંતુ 2020 પછી, કોરોના રોગચાળા દરમિયાન, ગરીબી ઘટાડવાની ગતિ અચાનક ધીમી પડી ગઈ. મહામારીથી સમૃદ્ધ દેશો કરતાં ગરીબ દેશોને વધુ નુકસાન થયું છે. બે વર્ષ પહેલા વિશ્વ બેંકના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે દાયકાઓમાં પ્રથમ વખત ગરીબીમાં વધારો થયો છે. 2030 સુધીમાં ગરીબીને 3 ટકા સુધી ઘટાડવાનો લક્ષ્યાંક હવે હાંસલ થતો જણાતો નથી. આ ગતિએ, આ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં ત્રણ દાયકાનો સમય લાગશે.
ગરીબી ઘટાડવાની ગતિ કેમ ધીમી પડી?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગરીબી ઘટાડવાની ધીમી ગતિનું મુખ્ય કારણ વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં ગરીબીનું વિતરણ છે. 1990માં આફ્રિકા કરતાં પૂર્વ એશિયા અને પેસિફિકમાં વધુ ગરીબી હતી અને આફ્રિકા જેટલી ગરીબી દક્ષિણ એશિયામાં હતી. પરંતુ ધીરે ધીરે આ ચિત્ર બદલાયું.
અર્થવ્યવસ્થામાં ઝડપી વૃદ્ધિને કારણે, પૂર્વ એશિયા અને પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ગરીબીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે, જેના કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ગરીબીનો આંકડો પણ ઘટ્યો છે. ચીનના ઝડપી આર્થિક વિકાસને કારણે 2013 સુધીમાં વિશ્વભરમાં ગરીબી ઘટી રહી હતી. ચીને છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં 800 મિલિયન (80 કરોડ) થી વધુ લોકોને ગરીબીમાંથી બહાર કાઢ્યા છે. પૂર્વ એશિયાના બાકીના દેશોએ પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે અને 1990 થી 2024 વચ્ચે 210 મિલિયન (21 કરોડ) લોકો ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા છે.
