Women Welfare Schemes India: છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દેશના અનેક રાજ્યોમાં ચૂંટણી દરમિયાન મહિલાઓને કેન્દ્રમાં રાખીને વિવિધ આર્થિક સહાય યોજનાઓની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. માસિક રોકડ સહાય, મફત વીજળી, મફત બસ મુસાફરી અને અન્ય લાભોના વચનો ચૂંટણી પ્રચારનો મુખ્ય ભાગ રહ્યા હતા. પરંતુ સત્તામાં આવ્યા બાદ ઘણી સરકારોએ આ યોજનાઓ અમલમાં મૂકતી વખતે પાત્રતા, આવક મર્યાદા, ચકાસણી અને અન્ય શરતો ઉમેરીને તેનો વ્યાપ નોંધપાત્ર રીતે સીમિત કર્યો છે.
દિલ્હીમાં સહાય યોજના સાથે અનેક શરતો
દિલ્હી સરકાર દ્વારા આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS)ની મહિલાઓ માટે દર મહિને ₹2,500 સહાય આપવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી છે. અંદાજે 17 લાખ મહિલાઓને તેનો લાભ મળી શકે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
યોજનાનો લાભ મેળવવા માટે મહિલાની ઉંમર 21થી 60 વર્ષની વચ્ચે હોવી જોઈએ, પરિવારની વાર્ષિક આવક ₹2.5 લાખથી વધુ ન હોવી જોઈએ અને ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષથી દિલ્હીમાં રહેતી હોવી જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત અનેક અપાત્રતા શરતો પણ નક્કી કરવામાં આવી છે. ત્રણથી વધુ સંતાનો ધરાવતી મહિલા, Income Tax ભરનાર, GST રિટર્ન દાખલ કરનાર, ચાર પૈડાનું વાહન ધરાવતા પરિવારની મહિલા, વર્ષ દરમિયાન 2,400 યુનિટથી વધુ વીજળી વાપરતા પરિવારની મહિલા અથવા ગુનાહિત રેકોર્ડ ધરાવતી વ્યક્તિને યોજના હેઠળ લાભ મળશે નહીં.
લાભ સીધો બેંક ખાતામાં નહીં મળે
અરજદારે પોતાના વિસ્તારના સાંસદ અથવા ધારાસભ્યનું સમર્થન પત્ર આપવું પડશે અને અરજી ચાર તબક્કાની ચકાસણીમાંથી પસાર થશે.
લાયક ઠરેલી મહિલાને પણ સમગ્ર સહાય સીધી બેંક ખાતામાં મળશે નહીં. બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા છે. પ્રથમ વિકલ્પ મુજબ સંપૂર્ણ ₹2,500 RD અથવા FDમાં જમા કરાવવામાં આવશે. બીજા વિકલ્પ મુજબ ₹1,000 CBDC વૉલેટમાં મળશે જ્યારે બાકીના ₹1,500 RD અથવા FDમાં જમા થશે.
CBDC વૉલેટ દ્વારા મળેલી રકમનો ઉપયોગ પણ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર નહીં હોય. દારૂ, તમાકુ ઉત્પાદનો અને લોટરી જેવી કેટલીક વસ્તુઓ પર આ રકમ ખર્ચી શકાશે નહીં.
ચૂંટણી પહેલાંના વચનો અને અમલ વચ્ચેનો તફાવત
વિશ્લેષકોના મતે લગભગ દરેક રાજ્યમાં એક સમાન વલણ જોવા મળે છે. ચૂંટણી પહેલાં મોટા પ્રમાણમાં લોકલક્ષી વચનો આપવામાં આવે છે, પરંતુ સરકાર બન્યા પછી રાજકોષીય મર્યાદાઓ સામે આવતા યોજનાઓનું મૂળ સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે. પરિણામે શરૂઆતમાં કરાયેલા વચનોની સરખામણીએ અંતિમ યોજના વધુ મર્યાદિત બની રહે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં લાભાર્થીઓની સંખ્યા ઘટી
મહારાષ્ટ્રમાં મહિલાઓ માટે માસિક સહાય યોજના હેઠળ શરૂઆતમાં 2.3 કરોડથી વધુ લોકોને લાભ આપવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ બાદમાં e-KYC ચકાસણી પછી લગભગ 81 લાખ લોકોને યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા.
અંતે લાભાર્થીઓની સંખ્યા ઘટીને અંદાજે 1.66 કરોડ રહી. દૂર કરાયેલા લોકોમાં વધુ ઉંમરની મહિલાઓ, વાહન માલિકો, સરકારી કર્મચારીઓ તેમજ કેટલાક પુરુષોનો પણ સમાવેશ થયો હતો.
બિહારમાં જાહેરાત અને અમલ વચ્ચેનું અંતર
બિહારમાં મહિલાઓ માટે શરૂ કરાયેલી રોજગાર સહાય યોજનામાં લાખો મહિલાઓને બેંક ખાતામાં રકમ જમા કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આગામી તબક્કામાં વધુ આર્થિક સહાયનું પણ વચન આપવામાં આવ્યું હતું.
પરંતુ અનેક સ્થળોએ હજુ સુધી આગળના હપ્તા ન પહોંચ્યાના મુદ્દે પ્રશ્નો ઉઠતા રહ્યા છે. વિપક્ષે સરકારની નાણાકીય સ્થિતિને લઈને પણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
પંજાબમાં ચાર વર્ષ બાદ યોજના અમલમાં
પંજાબમાં મહિલાઓને દર મહિને સહાય આપવાનું ચૂંટણી વચન લાંબા સમય સુધી અમલમાં આવ્યું નહોતું. ત્યારબાદ સરકારે નવી યોજના શરૂ કરી, જેમાં સામાન્ય વર્ગની મહિલાઓને ₹1,000 અને અનુસૂચિત જાતિની મહિલાઓને ₹1,500 માસિક સહાય આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી.
આ યોજના માટે હજારો કરોડ રૂપિયાનું અલગ બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે, જોકે રાજ્ય પર વધતા દેવાના બોજને લઈને સતત ચર્ચા થઈ રહી છે.
કર્ણાટકમાં ગેરંટી યોજનાઓ અને વિકાસ ખર્ચ
કર્ણાટકમાં ચૂંટણી પહેલાં જાહેર કરાયેલી પાંચ ગેરંટી યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી. તેમાં મફત વીજળી, મફત અનાજ, મહિલાઓ માટે મફત બસ મુસાફરી, પરિવારની મહિલા મુખ્યાને માસિક સહાય અને બેરોજગાર યુવાનોને ભથ્થું જેવી જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે.
સરકારના અંદાજ મુજબ આ યોજનાઓ પર દર વર્ષે ₹50 હજાર કરોડથી વધુનો ખર્ચ થાય છે. રાજ્યના કુલ ખર્ચમાં તેનો નોંધપાત્ર હિસ્સો છે.
નાણાકીય સમીક્ષાઓમાં એવો પણ ઉલ્લેખ થયો છે કે ગેરંટી યોજનાઓના વધેલા ખર્ચને કારણે રાજ્યના રાજકોષીય ખાધમાં વધારો થયો અને આધારીક ઢાંચાના વિકાસ માટે થતો મૂડી ખર્ચ પણ અગાઉની સરખામણીએ ઘટ્યો.
બાદમાં લાભાર્થીઓની યાદી ફરી ચકાસવા માટે નવી અરજીઓ મંગાવવાનો નિર્ણય પણ લેવામાં આવ્યો હતો.
હરિયાણામાં પાત્રતા વધુ કડક બની
હરિયાણામાં મહિલાઓને દર મહિને ₹2,100 સહાય આપવાના ચૂંટણી વચન બાદ બહાર પાડવામાં આવેલી માર્ગદર્શિકામાં અનેક પાત્રતા શરતો ઉમેરવામાં આવી.
ઉંમર, આવક મર્યાદા, રાજ્યમાં લાંબા સમયથી નિવાસ, અન્ય સરકારી સહાય મેળવતી મહિલાઓને બહાર રાખવા સહિત અનેક માપદંડ નક્કી કરાયા. બાદમાં સહાયની રકમનો એક ભાગ સરકાર સંચાલિત જમા ખાતામાં રાખવાની નવી વ્યવસ્થા પણ ઉમેરાઈ.
પછી કેટલીક વધારાની શૈક્ષણિક અને પોષણ સંબંધિત શરતો પૂરી કરતી મહિલાઓને પણ યોજનામાં સામેલ કરવામાં આવી.
હિમાચલમાં મફત વીજળી યોજનામાં ફેરફાર
હિમાચલ પ્રદેશમાં ચૂંટણી પહેલાં 300 યુનિટ મફત વીજળી અને મહિલાઓને માસિક સહાય આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું.
સરકાર બન્યા બાદ પહેલેથી ચાલી રહેલી 125 યુનિટ મફત વીજળી યોજનામાં ફેરફારો કરવામાં આવ્યા. Income Tax ભરનારા ગ્રાહકોને બહાર રાખવામાં આવ્યા અને યોજના એક પરિવાર-એક મીટર સુધી મર્યાદિત કરવામાં આવી.
પછી રાજ્ય સરકારે સૌથી ગરીબ પરિવારો માટે 300 યુનિટ મફત વીજળી અને પસંદગીના લાભાર્થી પરિવારોની મહિલાઓને માસિક સહાય આપવાની નવી વ્યવસ્થા જાહેર કરી.
નિષ્ણાતો શું કહે છે?
અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે સરકારો પાસે કલ્યાણકારી યોજનાઓ માટે નાણાકીય મર્યાદાઓ હોય છે. ચૂંટણી પહેલાં જાહેર કરાયેલા વચનો અને વાસ્તવિક બજેટ વચ્ચે તફાવત હોવાથી સરકારો ઘણી વખત યોજનાઓનો વ્યાપ ઘટાડે છે, લાભાર્થીઓની નવી ચકાસણી કરે છે અથવા યોજનાઓમાં સુધારા કરે છે.
તેમનું માનવું છે કે રોજગાર, શિક્ષણ અથવા માનવ વિકાસ સાથે જોડાયેલી યોજનાઓ સામાન્ય રીતે વધુ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે છે, જ્યારે સીધી રોકડ સહાય આપતી યોજનાઓમાં સમયાંતરે કાપ અથવા નવા માપદંડ ઉમેરવામાં આવે છે.
રાજકીય વિશ્લેષકોના જણાવ્યા અનુસાર આજના સમયમાં ચૂંટણી વચનો માત્ર રાજકીય સ્પર્ધા પૂરતા મર્યાદિત નથી રહ્યા. સત્તામાં આવ્યા પછી રાજકોષીય જવાબદારી, બજેટની મર્યાદા અને ઉપલબ્ધ સંસાધનોને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારો પોતાના વચનોમાં વ્યવહારુ ફેરફારો કરતી જોવા મળે છે. તેથી ચૂંટણી દરમિયાન જાહેર કરાયેલા વચનો અને તેમના વાસ્તવિક અમલ વચ્ચેનો તફાવત હવે અનેક રાજ્યોમાં સામાન્ય બાબત બની રહ્યો છે.
