Cheque Bounce Laws India: ચેક બાઉન્સના મામલામાં હાલમાં જ અભિનેતા રાજપાલ યાદવને જેલ જવું પડ્યું છે. હકીકતમાં રાજપાલ યાદવના ચેક બાઉન્સ કેસમાં અંદાજે 9 કરોડ રૂપિયાનું લેણું સામેલ છે. તેમનો આ મામલો 2010નો છે જ્યારે અભિનેતાએ પોતાની ફિલ્મ માટે આશરે 5 કરોડ રૂપિયાની લોન લીધી હતી. જોકે ફિલ્મ ફ્લોપ થવાને કારણે દેવું ચૂકવી શકાયું નહીં. ત્યારબાદ વ્યાજ, દંડ અને વિલંબને કારણે લોનની રકમ વધીને અંદાજે 9 કરોડ થઈ ગઈ. આ સિવાય લોન ચૂકવવા માટે આપવામાં આવેલા ચેક પણ બાઉન્સ થયા, જેના પછી રાજપાલ યાદવે સરેન્ડર કરી દીધું.
સામાન્ય રીતે ઘણા લોકો ચેક બાઉન્સને નાની-મોટી વહીવટી મુશ્કેલી માને છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા આનાથી ઘણી અલગ છે. અભિનેતા રાજપાલ યાદવના કિસ્સાએ સાફ કરી દીધું છે કે ચેક બાઉન્સને નાની વહીવટી ભૂલ સમજવી ભારે પડી શકે છે. ભારતીય કાયદામાં ચેક બાઉન્સને ગંભીર આર્થિક ગુનો માનવામાં આવ્યો છે. નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ 1881ની કલમ 138 હેઠળ જો ચેક પૂરતું બેલેન્સ ન હોવાને કારણે બાઉન્સ થાય છે અને નક્કી કરેલી પ્રક્રિયાનું પાલન કરવામાં આવે છે, તો તે ફોજદારી કેસ બની શકે છે. ચાલો જાણીએ ચેક બાઉન્સને લઈને શું કાયદો છે અને તેમાં કેટલી સજા થાય છે.
શું છે સેક્શન 138?
કલમ 138 મુજબ જો બેંક કોઈ ચેકને પૂરતી રકમ ન હોવાને કારણે અથવા અન્ય માન્ય કારણોસર ‘ડિશઓનર’ (બાઉન્સ) કરી દે છે, તો ચેક આપનાર વ્યક્તિ વિરુદ્ધ ફોજદારી કાર્યવાહી થઈ શકે છે. જો દોષ સાબિત થાય તો 2 વર્ષ સુધીની જેલ, ચેકની રકમથી બમણો દંડ અથવા બંને સજા થઈ શકે છે. આ જોગવાઈ ત્યારે લાગુ થાય છે જ્યારે ચેક બાઉન્સ થયા પછી કાયદેસરની નોટિસ મોકલવામાં આવે અને નોટિસ મળ્યાના 15 દિવસની અંદર ચૂકવણી કરવામાં ન આવે.
શું છે કાયદેસરની પ્રક્રિયા?
ચેક બાઉન્સ થવા પર બેંક રિટર્ન મેમો જાહેર કરે છે. ત્યારબાદ ચેક મેળવનાર વ્યક્તિએ 30 દિવસની અંદર કાયદેસરની નોટિસ મોકલવાની હોય છે. નોટિસ મળ્યા પછી ચેક આપનારને 15 દિવસનો સમય આપવામાં આવે છે, જો આ સમયગાળામાં ચૂકવણી ન થાય તો આગામી 30 દિવસની અંદર મેજિસ્ટ્રેટની કોર્ટમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે. કાયદા મુજબ આવા કેસોનો નિકાલ 6 મહિનામાં થવો જોઈએ. આ ઉપરાંત કોર્ટની સજા પહેલા પણ બેંક દ્વારા દંડ લેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ચેક અથવા NACH મેન્ડેટ ફેલ થવા પર બેંક 100 થી 750 રૂપિયા સુધીનો ડિશઓનર ચાર્જ લઈ શકે છે. જો ચેક EMI, ભાડું કે ક્રેડિટ કાર્ડ પેમેન્ટ સાથે જોડાયેલો હોય, તો લેટ ફી, બાઉન્સ ફી અને વ્યાજ પણ ઉમેરવામાં આવી શકે છે.
કયા કારણોસર બાઉન્સ થાય છે ચેક?
સામાન્ય રીતે ચેક ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ ન હોવાને કારણે, 3 મહિનાની વેલિડિટી પૂરી થવાને કારણે, સહી ન મળવાને કારણે, ચેકમાં છેકછાક, વિગતોમાં ભૂલ અથવા ચેક ખરાબ થઈ જવાને કારણે બાઉન્સ થઈ શકે છે. સૌથી સામાન્ય અને શિક્ષાપાત્ર કારણ ખાતામાં પૂરતી રકમ ન હોવી તે છે. કાયદેસરની નોટિસમાં તે જ રકમ લખેલી હોવી જોઈએ જે ચેક પર નોંધાયેલી છે. રકમમાં સહેજ પણ તફાવત નોટિસને અમાન્ય કરી શકે છે. સાથે જ ચેક કોઈ કાયદેસરની જવાબદારી કે લોનની ચૂકવણી માટે જ આપેલો હોવો જોઈએ.
