India Nepal Relations: ભારત અને નેપાળના સંબંધો ભલે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રાજકીય ઉતાર-ચઢાવમાંથી પસાર થઈ રહ્યા હોય, પરંતુ ડ્રેગનની આક્રમક ચાલો વચ્ચે ભારતે કૂટનીતિનો એવો ‘માસ્ટરસ્ટ્રોક’ ચલાવ્યો છે, જેનો તોડ બીજિંગ પાસે પણ નથી. આ અજેય હથિયાર છે ભારતની ‘માનવીય મદદ’ અને સોફ્ટ પાવર. નેપાળમાં એક તરફ જ્યાં ચીન પોતાના કર્જના જાળ અને પૈસાથી દબદબો બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, ત્યાં ભારત સંકટના સમયે સૌથી પહેલાં ઊભું રહીને ‘રોટી-બેટી’ના સંબંધને વધુ મજબૂત કરી રહ્યું છે.
ભારત નેપાળ સાથે ‘મોટા ભાઈ’ તરીકે નહીં પરંતુ એક ‘સાચા મિત્ર’ની જેમ સંબંધ બનાવી રહ્યું છે અને જે ત્રણ પગલાં મહત્વપૂર્ણ રીતે ઉઠાવવામાં આવ્યા છે તે છે, 1- સેના, 2- સ્ટાર્ટ અપ અને 3- UPI. નેપાળ સાથે ભારતનું જોડાણ ધીમે ધીમે ક્યારેક આપવામાં આવતી મદદ અને માત્ર વાતો સુધી મર્યાદિત રહેવાને બદલે માનવીય, વિકાસ અને સંસ્થાગત સ્તરે એક મજબૂત ભાગીદારીમાં બદલાઈ રહ્યું છે.
નેપાળમાં ભારતની ‘સેના’વાળી ડિપ્લોમસી શું છે?
ચીન અને અમેરિકા દ્વારા પ્રભાવ બનાવવાના પ્રયાસો વચ્ચે ભારતીય સેનાના પ્રમુખ જનરલ ધીરજ સેઠની આ મહિનાની નેપાળ યાત્રાએ દર્શાવ્યું કે ભારત-નેપાળના સંરક્ષણ સંબંધો સમાજમાં કેટલી ઊંડાઈથી જોડાયેલા છે. નેપાળના રાષ્ટ્રપતિ રામ ચંદ્ર પૌડેલ પાસેથી નેપાળી સેનામાં જનરલનું માનદ પદ મેળવવું, ટુંડીખેલમાં શ્રદ્ધાંજલિ આપવી, શિવપુરીમાં સ્ટુડન્ટ ઓફિસર્સને સંબોધિત કરવા અને પોખરામાં ભૂતપૂર્વ સૈનિકોની રેલીની અધ્યક્ષતા કરવી, જેમાં ‘વીર નારીઓ’ અથવા યુદ્ધમાં શહીદ થયેલા સૈનિકોની પત્નીઓને સન્માનિત કરવામાં આવી. આ તમામ કાર્યક્રમોએ ભારત-નેપાળ સુરક્ષા સહયોગ માટે એવો સામાજિક આધાર તૈયાર કર્યો, જેને માત્ર ડેલિગેશનની યાત્રાઓ અથવા વિચારપૂર્વક કરવામાં આવેલા ફોટો સેશનથી બનાવી શકાય તેમ નથી.
નેપાળના વિકાસ માટે સ્ટાર્ટ-અપ દ્વારા મદદ
ભારત-નેપાળ સ્ટાર્ટઅપની કહાની બંને દેશોના સંબંધોનું એવું પાસું રહી છે, જેના પર ખૂબ ઓછું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે, પરંતુ વ્યૂહાત્મક રીતે તે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. ‘ઇન્ડિયા-નેપાળ સ્ટાર્ટઅપ પાર્ટનરશિપ નેટવર્ક’ (IN-SPAN) એ નેપાળના યુવા ઉદ્યોગસાહસિકોને સીધા IIT મદ્રાસ જેવા ભારતના ટોપ-લેવલ ટેક ઇન્ક્યુબેટર્સ સાથે જોડ્યા છે. તેનાથી બંને દેશોના નાગરિકો વચ્ચેનો સંબંધ પરંપરાગત મદદથી આગળ વધીને ‘કો-ઇનોવેશન’માં બદલાઈ રહ્યો છે.
IN-SPANને એક આત્મનિર્ભર ઇકોસિસ્ટમ તરીકે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. તેના બે ગ્રુપ્સે અત્યાર સુધીમાં લગભગ 50 નેપાળી સ્ટાર્ટઅપ્સને મદદ કરી છે. આ સ્ટાર્ટઅપ્સ સાયબર સિક્યોરિટી અને એડ-ટેકથી લઈને ક્લીન-ટેક, એગ્રો-ટેક અને ક્લાઇમેટ-ટેક જેવા ક્ષેત્રોમાં કામ કરી રહ્યા છે. આ પહેલથી નેપાળના યુવાનોને પોતાની કંપનીઓ બનાવવા અને ભારતના વિશાળ બજાર તથા ટેલેન્ટ પૂલ સાથે જોડાવાના સાધનો મળી રહ્યા છે.
ભારતીય UPIથી કેવી રીતે લાભ લઈ રહ્યું છે નેપાળ?
આ વર્ષે જૂનમાં ભારત અને નેપાળે ભારતના યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) અને નેપાળના નેશનલ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (NPI) વચ્ચે સીધી પેમેન્ટ લિંકની શરૂઆત કરી છે, જેના કારણે બંને દેશો વચ્ચે રિયલ-ટાઇમમાં પૈસા મોકલવાની સુવિધા મળી શકશે. આ સર્વિસને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઑફ ઇન્ડિયા (NPCI)ની ઇન્ટરનેશનલ શાખા, NPCI ઇન્ટરનેશનલ પેમેન્ટ્સ લિમિટેડ (NIPL)એ નેપાળની મુખ્ય પેમેન્ટ સુવિધા આપતી કંપની, નેપાળ ક્લિયરિંગ હાઉસ લિમિટેડ (NCHL) સાથે મળીને શરૂ કરી છે.
