આજે 100% મુસ્લિમ માલદીવનો બૌદ્ધ ભૂતકાળ, તાંબાના શિલાલેખોમાં મળી ધર્મપરિવર્તનની કહાની
Maldives Buddhist History: સમુદ્રના મોજાં વચ્ચે વસેલું માલદીવ હંમેશાથી મુસ્લિમ દેશ નહોતું. આજે 100 ટકા મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવતો આ સુંદર દેશ બરાબર 900 વર્ષ પહેલાં એક સમૃદ્ધ બૌદ્ધ રાષ્ટ્ર હતું. 12મી સદીમાં (1153 ઈસવી) રાજા ડોવેમી (કોઈમાલા)ના એક નિર્ણયે સમગ્ર દ્વીપસમૂહનો ઇતિહાસ અને ભૂગોળ બદલી નાખ્યો. પરંતુ બૌદ્ધ સ્તૂપોની ધરતી અચાનક ઇસ્લામિક સલ્તનત કેવી રીતે બની ગઈ? શું તેની પાછળ અરબ વેપારીઓ હતા કે કોઈ પૌરાણિક કથા? આ કહાની ઘણી રસપ્રદ છે.
માલદીવમાં ઇસ્લામ અપનાવ્યાના 900 વર્ષ પૂર્ણ થવાની ઉજવણી
વાસ્તવમાં માલદીવમાં રવિવારે ઇસ્લામ અપનાવ્યાના 900 હિજરી વર્ષ પૂર્ણ થવાની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. આ પ્રસંગે રાષ્ટ્રપતિ મોહમ્મદ મુઇઝ્ઝુની આગેવાનીમાં એક સમારોહ યોજાયો હતો. તેમણે વર્ષભર ચાલનારી આ ઉજવણી માટે એક લોગો અને સ્લોગન લોન્ચ કર્યો અને ઇસ્લામને ‘દ્વીપ દેશની સાર્વભૌમતા અને સ્વતંત્રતાની રક્ષા કરતી ઢાલ’ ગણાવ્યો.
આ વર્ષગાંઠ માલદીવના અંતિમ બૌદ્ધ રાજાએ ઇસ્લામ અપનાવ્યું તેની યાદમાં ઉજવવામાં આવી રહી છે, જે 548 હિજરી અથવા 1153 ઈસવીમાં થયું હતું. આ ઘટનાએ રાજ્યને ઇસ્લામિક સલ્તનતમાં બદલી નાખ્યું હતું. કારણ કે હિજરી વર્ષ ગ્રેગોરિયન કૅલેન્ડરના વર્ષ કરતાં લગભગ 11 દિવસ નાનું હોય છે, તેથી માલદીવ 900 ઇસ્લામિક વર્ષ પૂર્ણ થવાની ઉજવણી કરી રહ્યું છે, જે ગ્રેગોરિયન કૅલેન્ડર મુજબ 873 વર્ષ થાય છે.
ઇસ્લામના આગમન પહેલાં સદીઓ સુધી બૌદ્ધ ધર્મે માલદીવના ધર્મ, સામાજિક સંબંધો, સ્થાપત્ય અને મૂર્તિકળાને આકાર આપ્યો હતો. પુરાતત્વવિદોને સ્તૂપ, મઠ અને કોરલ પથ્થરો પર કરવામાં આવેલી કોતરણી મળી છે, જેમાં બૌદ્ધ ધર્મની સાથે વ્યાપક હિંદુ-બૌદ્ધ, મહાયાન અને વજ્રયાન પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલી આકૃતિઓ બનાવવામાં આવી છે. તેમાંથી આ દ્વીપસમૂહના પ્રાચીન ઇતિહાસ અને ભારત તથા શ્રીલંકા સાથેના તેના સંબંધોની જાણકારી મળે છે.
900 વર્ષ પહેલાં માલદીવમાં બૌદ્ધ ધર્મ કેવી રીતે સમાપ્ત થયો.
મધ્યકાલીન તાંબાની પટ્ટીઓ પરથી જાણવા મળે છે કે માલદીવમાં ધર્મપરિવર્તન દરમિયાન બૌદ્ધ મઠોને નષ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા. એક મઠની જગ્યાએ મસ્જિદ બનાવવામાં આવી હતી અને ભિક્ષુઓના માથા કાપી નાખવામાં આવ્યા હતા. નવ સદીઓ બાદ ઇસ્લામ માલદીવની રાષ્ટ્રીય ઓળખનો હિસ્સો બની ગયો છે, જ્યારે ખંડેરો અને કોરલના ટેકરાઓ દ્વીપોના બૌદ્ધ ભૂતકાળની નિશાનીઓ સાચવીને રાખે છે. આજે માલદીવ 100% મુસ્લિમ દેશ છે અને બંધારણીય રીતે ઇસ્લામ અહીંનો રાજ્ય ધર્મ છે. બિન-મુસ્લિમ લોકો આ દેશના નાગરિક બની શકતા નથી.
હેરી ચાર્લ્સ પુરવિસ બેલ, જે તે સમયે સિલોન (હવે શ્રીલંકા)માં બ્રિટનના પ્રતિનિધિ હતા, તેમણે માલદીવના બૌદ્ધ વારસાની શોધ કરી હતી. બેલને ત્યાં માટીના ટેકરા મળ્યા હતા, જેને માલદીવના લોકો ‘હવિટ્ટા’ અથવા ‘ઉસ્તુબુ’ કહેતા હતા. આ નામો સંસ્કૃત-પાલી-બૌદ્ધ શબ્દો ‘ચૈત્ય’ અને ‘સ્તૂપ’ સાથે જોડાયેલા છે. ત્યારબાદ તેઓ ફરીથી આ દ્વીપો પર ગયા હતા. આ વખતે તેઓ ત્યાંના ખંડેરોની તપાસ કરવા અને એ જાણવા માટે ગયા હતા કે ઇસ્લામ અપનાવ્યા પહેલાં ત્યાં બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રભાવ હતો કે નહીં.
ત્યારબાદ થયેલા ખોદકામથી માલદીવના અનેક એટોલ (કોરલ દ્વીપોના સમૂહ)માં બૌદ્ધ સંકુલો હોવાની પુષ્ટિ થઈ હતી. ‘ગન’ દ્વીપ પર સંશોધકોને ડઝનેક ઇમારતો અને માટીના માળખાના અવશેષો મળ્યા હતા, જે દર્શાવે છે કે ક્યારેક ત્યાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક મોટું ધાર્મિક કેન્દ્ર હતું. માલદીવની ઇતિહાસકાર નસીમા મોહમ્મદે પોતાના લેખ ‘પ્રી-ઇસ્લામિક માલદીવ’ (ઇસ્લામ-પૂર્વ માલદીવ)માં લખ્યું છે, ‘દ્વીપો પર હિંદુ ધર્મ સાથે જોડાયેલી ઘણી વસ્તુઓ મળી છે, જે દર્શાવે છે કે ઇસ્લામના આગમન પહેલાં માલદીવમાં હિંદુ ધર્મનું પણ અસ્તિત્વ હતું.’
માલદીવમાં ઇસ્લામ કેવી રીતે ફેલાયો?
તૂટેલા અવશેષો હિંસક ભૂતકાળની કહાની જણાવે છે કે 12મી સદી સુધીમાં અરબ અને આસપાસના વિસ્તારોના મુસ્લિમ વેપારીઓ સમગ્ર હિંદ મહાસાગરમાં પ્રભાવશાળી બની ગયા હતા. આ દ્વીપસમૂહ અરબ, પૂર્વ આફ્રિકા, ભારત, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને દૂર પૂર્વને જોડતા વેપારી માર્ગો પર આવેલો છે. આ દ્વીપોમાંથી કૌડીનો પુરવઠો થતો હતો, જેનો ઉપયોગ એશિયા અને આફ્રિકાના કેટલાક વિસ્તારોમાં ચલણ તરીકે કરવામાં આવતો હતો.
માલદીવની ઇતિહાસકાર નસીમા મોહમ્મદે લખ્યું છે કે મધ્યકાલીન માલદીવના તાંબાના શિલાલેખોમાં બૌદ્ધ મઠોને નષ્ટ કરવા અને ધનબિધૂમાં પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલા મઠની જગ્યાએ મસ્જિદ બનાવવાનો ઉલ્લેખ મળે છે. માલદીવના જાણીતા વ્યંગ્યકાર યામીન રશીદે લખ્યું છે કે માલદીવમાં મળેલા 12મી સદીના તાંબાના શિલાલેખો માલદીવના ઇસ્લામમાં ધર્મપરિવર્તનની લોહિયાળ અને પીડાદાયક પ્રક્રિયાનો ખુલાસો કરે છે. તે સમયના સુલતાનોએ બૌદ્ધ ભિક્ષુઓના માથા કાપી નાખ્યા હતા.
