Strait of Hormuz: અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ અટક્યા પછી હોર્મુઝ સમુદ્રધૂની (જલડમરુમધ્ય) ખૂલી ગઈ છે પરંતુ આ દરિયાઈ માર્ગથી મફત અવરજવર જલ્દી જ અટકી શકે છે. હોર્મુઝમાં જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવાના પ્લાનને અમલમાં મૂકવા માટે ઓમાન અને અન્ય પડોશી દેશો સાથે ઈરાનની વાતચીત ચાલી રહી છે. તેહરાનનો પ્લાન હોર્મુઝથી દર વર્ષે આશરે 40 અબજ ડૉલર કમાવવાનો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ઈરાને વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે અહીંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી શુલ્ક (ટોલ) વસૂલશે.
ધ વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ અનુસાર, હોર્મુઝને લઈને ઈરાન મોટા પ્લાન પર કામ કરી રહ્યું છે. તેહરાનને આશા છે કે આ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ પર સુરક્ષા અને પર્યાવરણને લગતી સેવાઓ માટે જહાજો પાસેથી શુલ્ક લઈને વાર્ષિક 40 અબજ ડૉલર સુધી કમાઈ શકાય છે. આના માટે તેની ખાડી દેશો અને અન્ય સહયોગીઓ સાથે ચર્ચા ચાલી રહી છે.
હોર્મુઝથી ઈરાનની કમાણી
‘ઇસ્લામાબાદ મેમોરેન્ડમ’માં હોર્મુઝ સમુદ્રધૂનીના ભવિષ્યના સંચાલનનો ઉલ્લેખ છે પરંતુ આમાં ટ્રાન્ઝિટ ફીની કોઈ જોગવાઈ નથી. ઈરાનનો નવો પ્રસ્તાવ એક કાયમી કમાણી કરનારો સંચાલન મોડેલ છે. આ અંતર્ગત હોર્મુઝથી પસાર થતા જહાજ એક નક્કી રકમ સુરક્ષા અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ સેવાઓ માટે ઈરાનને ચૂકવશે.
ઈરાનના અધિકારીઓનું માનવું છે કે હોર્મુઝ સમુદ્રધૂનીના ખૂલવાએ આ દરિયાઈ માર્ગના સંચાલનને નવેસરથી નક્કી કરવાની તક આપી છે. ઈરાન ઈચ્છે છે કે આ પહેલમાં પડોશી ખાડી દેશો, ખાસ કરીને ઓમાન સામેલ થાય અને કમાણીમાં હિસ્સો મેળવે. તેહરાને કથિત રીતે ચીન જેવા દેશોની સામે પણ આ પ્લાન રજૂ કર્યો છે.
તેહરાન નથી ઈચ્છતું કે હોર્મુઝ સમુદ્રધૂની પોતાની જૂની વ્યવસ્થામાં પાછી જાય. બધાએ એ જાણવું જોઈએ કે સમુદ્રધૂની (સ્ટ્રેટ)નું સંચાલન હવે ક્યારેય પણ પહેલા જેવું નહીં રહે. — ઈરાની સંસદના સ્પીકર મોહમ્મદ બાઘેર ગાલીબાફ
ઈરાનને તુર્કી પાસેથી બ્લુપ્રિન્ટની આશા
અહેવાલ મુજબ, ઈરાન પોતાનો પ્રસ્તાવ તૈયાર કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ઉદાહરણોનો અભ્યાસ કરી રહ્યું છે. ઈરાની અધિકારીઓએ ખાસ કરીને ડાર્ડાનેલ્સ સમુદ્રધૂનીના તુર્કીના સંચાલનને મોડેલ તરીકે જોયું છે. 1936ના મોન્ટ્રો કન્વેન્શન હેઠળ તુર્કી આ જલમાર્ગમાં જહાજો પાસેથી લાઇટહાઉસ, બચાવ અભિયાન અને સ્વચ્છતા સેવાઓની ફી લે છે.
ઈરાનનું માનવું છે કે હોર્મુઝ માટે પણ આ જ પ્રકારની વ્યવસ્થા બનાવી શકાય છે જોકે બંને પરિસ્થિતિઓ મૂળભૂત રીતે અલગ છે. કાનૂની નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે હોર્મુઝ સમુદ્રધૂની માટે કોઈપણ લાંબા ગાળાની શુલ્ક પ્રણાલી માટે ઈરાનની એકતરફી કાર્યવાહીના બદલે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સંગઠન (IMO) તરફથી વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય મંજૂરીની જરૂર પડશે.
અમેરિકાનો વિરોધ
ઈરાનના ફી લેવાના પ્રસ્તાવનો અમેરિકાએ વિરોધ કર્યો છે. અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ હોર્મુઝ સમુદ્રધૂનીમાં ફીના પ્રશ્ન પર કહ્યું છે કે વિશ્વના કોઈપણ દેશને આંતરરાષ્ટ્રીય જલમાર્ગોના ઉપયોગ માટે શુલ્ક લેવાનો અધિકાર નથી. આ કોઈપણ કરારની સ્વીકાર્ય શરત ક્યારેય નહીં હોય.
વર્તમાન અમેરિકા-ઈરાન કરાર હેઠળ હોર્મુઝ સમુદ્રધૂની શરૂઆતના 60 દિવસના અમલીકરણ ગાળા દરમિયાન ટોલ-મુક્ત રહેશે. ઓમાને કહ્યું છે કે તેના જળક્ષેત્રમાંથી થઈને બનનારો કોઈપણ અસ્થાયી શિપિંગ કોરિડોર ટ્રાન્ઝિટ ફીથી મુક્ત હશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સંગઠન સાથે સંકલિત કરવામાં આવશે.
