Maternal Mortality Anemia India: ભારતમાં મેટરનલ હેલ્થના ક્ષેત્રમાં છેલ્લા બે દાયકામાં નોંધપાત્ર સુધારો નોંધાયો છે. ‘The Lancet Obstetrics, Gynaecology & Women’s Health’ માં પબ્લિશ એક સ્ટડી અનુસાર, દેશનો મેટરનલ હેલ્થ દર વર્ષ ૨૦૦૦ માં પ્રતિ એક લાખ જીવિત જન્મો પર ૩૮૪ મૃત્યુથી ઘટીને ૨૦૨૩ માં ૮૮ થઈ ગયો છે. આ ઘટાડો દુનિયામાં સૌથી ઝડપી સુધારાઓમાંનો એક માનવામાં આવી રહ્યો છે. જો કે એક્સપર્ટનું કહેવું છે કે આ સિદ્ધિને આગળ પણ જાળવી રાખવા માટે એનિમિયા જેવી ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા પર વિશેષ ધ્યાન આપવું પડશે.
મેટરનલ હેલ્થમાં સુધારાના શું છે કારણો?
દેશમાં મહિલાઓની મેટરનલ યાત્રા અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓમાંથી પસાર થાય છે. શહેરી વિસ્તારોમાં ઘણી મહિલાઓ શિક્ષણ, કરિયર અને આર્થિક સ્થિરતાને પ્રાથમિકતા આપતા મોડેથી પરિવાર વધારવાનો નિર્ણય લઈ રહી છે. જ્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મહિલાઓ નાની ઉંમરમાં ગર્ભધારણ તો કરી લે છે, પરંતુ તેમને ગર્ભાવસ્થા પહેલા અને પછીની નિયમિત હેલ્થ સેવાઓ પૂરતા પ્રમાણમાં મળી શકતી નથી. આવા સમયમાં સુરક્ષિત મેટરનલ હેલ્થ સુનિશ્ચિત કરવા માટે વ્યાપક અને નિરંતર સ્વાસ્થ્ય દેખરેખ વ્યવસ્થાની આવશ્યકતા અનુભવાઈ રહી છે.
૫૭ ટકા મહિલાઓ આ સમસ્યાનો સામનો કરી રહી છે
National Family Health Survey-5 (NFHS-5) ના આંકડા મુજબ, ૧૫ થી ૪૯ વર્ષની વય જૂથની ૫૭ ટકા મહિલાઓ એનિમિયાથી પીડિત છે. અગાઉના સર્વે રિપોર્ટમાં આ આંકડો ૫૩ ટકા હતો. એક્સપર્ટના જણાવ્યા અનુસાર એનિમિયા ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અત્યંત બ્લીડિંગ, ઇન્ફેક્શન અને સમય વહેલા પ્રસુતિ જેવી સમસ્યાઓનું જોખમ વધારી દે છે. આ જ કારણે તેને બ્લીડિંગ સાથે જોડાયેલા મુખ્ય પડકારોમાં ગણવામાં આવે છે.
આયર્નની ઉણપના શું છે કારણો?
હેલ્થ એક્સપર્ટ જણાવે છે કે આયર્નની ઉણપ એક દિવસમાં થતી નથી. ભોજનમાં પોષક તત્વોની ઉણપ, પૂરતા આહારની વિવિધતાનો અભાવ અને પીરિયડ્સ દરમિયાન વધુ બ્લીડિંગના કારણે શરીરમાં આયર્નનું સ્તર ધીમે-ધીમે ઓછું થતું જાય છે. આ જ કારણે મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય માટે જીવન-ચક્ર આધારિત દ્રષ્ટિકોણને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે. રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો હેઠળ ઉપલબ્ધ આયર્ન અને ફોલિક એસિડ સપ્લિમેન્ટ્સને સમયસર મહિલાઓ સુધી પહોંચાડવું જરૂરી ગણાવ્યું છે.
એનિમિયાની સમસ્યાથી બચવાના ઉપાયો?
હળવા અને મધ્યમ એનિમિયાના કેસોમાં આયર્નની ટેબ્લેટ્સ ઉપચારનો પ્રથમ વિકલ્પ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે સસ્તી, સુલભ અને અસરકારક છે. જો કે ઘણીવાર મહિલાઓ માટે તેને નિયમિત રીતે લેવું સરળ હોતું નથી અથવા શરીરમાં તેનું એબ્ઝોર્પ્શન પૂરતું થઈ શકતું નથી. આવા કેસોમાં ફેરિક કાર્બોક્સિમાલ્ટોઝ આઇવી-એફસીએમ (Ferric Carboxymaltose IV-FCM) જેવી નસોના માધ્યમથી આપવામાં આવતી આયર્ન થેરાપી મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ સાબિત થઈ શકે છે, વિશેષ કરીને એ ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે જેમને ગર્ભાવસ્થાના અંતિમ મહિનાઓમાં ગંભીર એનિમિયાની ખબર પડે છે.
કયા સ્ટેજમાં સૌથી વધુ થાય છે મેટરનલ મોર્ટાલિટી?
ભારતમાં પ્રસુતિ પછી થતું અત્યંત બ્લીડિંગ એટલે કે પોસ્ટપાર્ટમ હેમરેજ (Postpartum Hemorrhage) આજે પણ મેટરનલ મોર્ટાલિટીના મુખ્ય કારણોમાં સામેલ છે. આનાથી બચવા માટે ઇ-મોટિવ બંડલ (E-MOTIVE bundle) જેવા ઉપાયો અસરકારક સાબિત થયા છે. મર્યાદિત સંસાધનો વાળા વિસ્તારોમાં બે લાખથી વધુ પ્રસુતિઓ પર કરવામાં આવેલા પરીક્ષણોમાં આ મોડેલે ગંભીર બ્લીડિંગ સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓને ૬૦ ટકા સુધી ઓછી કરી છે.
