Bhutan Carbon Negative: નેપાળે ગયા મહિને ભયાનક પૂરનો સામનો કર્યો, જેના કારણે દેશના મોટા ભાગમાં તબાહી સર્જાઈ છે. પૂર બાદ નેપાળ સરકારે ભારત, ચીન જેવા મોટા કાર્બન ઉત્સર્જન કરનારા પાડોશી દેશો સામે નારાજગી વ્યક્ત કરતાં વળતર (ક્લાઇમેટ કમ્પન્સેશન)ની માંગ કરી છે. દુનિયાના મોટા દેશો સતત આ વાતને લઈને પર્યાવરણવિદોના નિશાન પર છે કે તેઓ ખૂબ વધારે કાર્બન ઉત્સર્જન કરી રહ્યા છે. ભારત અને ચીન તેમાં બે મહત્વના નામ છે, પરંતુ આ બંને દેશોના પાડોશમાં એક એવો દેશ પણ છે, જે કાર્બન છોડવા કરતાં વધુ કાર્બન શોષી લે છે. આ દેશ ભૂટાન છે, જેની પર્યાવરણ પ્રત્યેની સંવેદનશીલતામાંથી આખી દુનિયા શીખી શકે છે. પર્યાવરણના મામલે દુનિયા ભૂટાનને આદર્શ તરીકે જુએ છે.
દુનિયાભરના દેશો વૈશ્વિક મંચો પરથી નેટ-ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જન સુધી પહોંચવાનું વચન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આપતા જોવા મળ્યા છે. જોકે વચનોથી અલગ વાસ્તવિક જમીની સ્તરે કોઈપણ દેશ આ લક્ષ્ય તરફ આગળ વધતો દેખાતો નથી. બીજી તરફ ભારત અને ચીનની વચ્ચે આવેલો હિમાલયનો એક નાનો દેશ ભૂટાન આ મામલે અલગ છે. દસ લાખથી પણ ઓછી વસ્તી ધરાવતો આ દેશ કાર્બન ન્યુટ્રાલિટી (કાર્બન ઉત્સર્જન અને તેને શોષવાની માત્રા સમાન હોવી)નું લક્ષ્ય બનાવી રહ્યો નથી. તેના બદલે તેણે તેનાથી પણ વધુ સારી સ્થિતિ પહેલેથી જ હાંસલ કરી લીધી છે.
ભૂટાનના જંગલો
ભૂટાનના જંગલો દર વર્ષે જેટલો CO2 શોષી લે છે, તે તેની અર્થવ્યવસ્થામાંથી નીકળતા CO2ના જથ્થા કરતાં ત્રણથી ચાર ગણો વધારે છે. આ કારણે તે દુનિયાના એવા બે-ત્રણ દેશોમાંથી એક છે (પનામા અને સુરીનામ બાકીના દેશો છે) જે ‘કાર્બન નેગેટિવ’ની કડક વ્યાખ્યા પર ખરા ઉતરે છે. ભૂટાનના લોકો માત્ર પોતાના જંગલો પ્રત્યે સંવેદનશીલ નથી, પરંતુ દેશનું બંધારણ પણ વનોનું રક્ષણ કરે છે.
ભૂટાનના 2008ના બંધારણમાં એક એવી જોગવાઈ છે, જે દુનિયાના અન્ય કોઈ દેશના બંધારણમાં જોવા મળતી નથી. બંધારણમાં લખવામાં આવ્યું છે કે સરકાર દેશની જમીનના 60 ટકા હિસ્સામાં જંગલ જાળવી રાખશે. ખાસ વાત એ છે કે સરકાર તેને મતદાન દ્વારા બદલી શકતી નથી. આ એક પાકી બંધારણીય ગેરંટી છે, જેને ભૂટાનની કોઈપણ સરકાર મૂળ દસ્તાવેજમાં સુધારો કર્યા વિના દૂર કરી શકતી નથી.
સરકાર આ વાત સુનિશ્ચિત કરશે કે દેશના કુદરતી સંસાધનોને બચાવવા અને ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન થતું અટકાવવા માટે દેશની કુલ જમીનનો ઓછામાં ઓછો 60 ટકા હિસ્સો હંમેશા જંગલ તરીકે જળવાઈ રહે. – ભૂટાનનું બંધારણ
કાર્બન ઉત્સર્જનના આંકડા
હાર્વર્ડ ઇન્ટરનેશનલ રિવ્યૂમાં શેલ્બી જુંગના 2022ના વિશ્લેષણ અનુસાર, ભૂટાનના જંગલો દર વર્ષે 9 મિલિયન ટન CO2 શોષી લે છે, જ્યારે દેશની સંપૂર્ણ અર્થવ્યવસ્થા 2 મિલિયન ટન CO2 ઉત્પન્ન કરે છે. જેટલો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષવામાં આવે છે અને જેટલો છોડવામાં આવે છે, તેની વચ્ચેના તફાવતને કારણે દર વર્ષે લગભગ 70 લાખ ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઓછો થઈ જાય છે.
ભૂટાનનો વન વિસ્તાર 72 ટકા છે, જે બંધારણમાં નક્કી કરવામાં આવેલી ઓછામાં ઓછી 60 ટકાની મર્યાદા કરતાં વધારે છે. બંધારણનો વન નિયમ તેનો આધાર છે અને તેને અનેક સંબંધિત નીતિઓનું સમર્થન મળ્યું છે. લાકડાની નિકાસ માટે વૃક્ષો કાપવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે. ગ્રામીણ ખેડૂતોને લાકડાના ઇંધણનો ઉપયોગ છોડવા માટે મફત પનબિજળી આપવામાં આવે છે. પ્રવાસનને પણ મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યું છે.
ભૂટાને આ કામ કેવી રીતે કર્યું
ભૂટાને આ કમાલ હાંસલ કરવા પાછળ અનેક કારણો છે. જેમ કે, ભૂટાને ઓછા ઉત્સર્જનવાળા આધારથી શરૂઆત કરી હતી (તાજેતર સુધી તેની અર્થવ્યવસ્થા મુખ્યત્વે ખેતી પર આધારિત હતી). દેશની વસ્તી ખૂબ ઓછી છે, પ્રતિ વ્યક્તિ જળ-વિદ્યુત સંસાધનો ખૂબ વધારે છે. દેશમાં રાજાશાહી પરંપરાને કારણે પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલા વચનોને સરળતાથી બંધારણમાં સામેલ કરી શકાયા.
ભૂટાનનો ભૂગોળ પણ એવો છે કે શરૂઆતથી જ તેનો મોટાભાગનો વિસ્તાર જંગલોથી ઘેરાયેલો છે. જે દેશો પહેલેથી જ ઔદ્યોગિક બની ચૂક્યા છે, જ્યાં ઝડપી શહેરીકરણ થયું છે અને જે કોલસા અથવા ગેસથી વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે, તેઓ ઇચ્છવા છતાં આ મોડલ અપનાવી શકતા નથી. જોકે મુશ્કેલી એ છે કે ભૂટાન પણ એવા દેશોમાંથી એક છે, જે જળવાયુ પરિવર્તનના પરિણામોની ખરાબ અસરોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
