Bank Locker Security: બેંક લોકરમાં ચોરી થાય તો શું? ગ્રાહકો માટે આરબીઆઈના સુરક્ષા નિયમો અને બેંકની જવાબદારી
Bank Locker Security: ઘણા લોકો પોતાના દાગીના, મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો અને અન્ય કિંમતી સામાનને સુરક્ષિત રાખવા માટે બેંક લોકર ભાડે લે છે, કારણ કે તેઓ માને છે કે ઘરમાં રાખવા કરતાં અહીં વધુ સુરક્ષા મળે છે. બેંકો ગ્રાહકોને પ્રાઇવેટ લોકરની સુવિધા આપે છે અને બેંક તથા લોકરના કદના આધારે અંદાજે 1,000 રૂપિયાથી 8,000 રૂપિયા સુધીની વાર્ષિક ફી વસૂલ કરે છે. જોકે બેંક લોકર સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે, તેમ છતાં ભૂતકાળમાં ચોરી અને સામાન ગુમ થવાના કેટલાક બનાવો સામે આવ્યા છે.
FY26 માં એક પણ ચોરી થઈ નથી
સરકારના આંકડાઓ અનુસાર, પબ્લિક સેક્ટર બેંકોએ નાણાકીય વર્ષ 2026 સુધીના છેલ્લા પાંચ નાણાકીય વર્ષોમાં કુલ 40 બેંક લોકર ચોરીના કેસ નોંધ્યા હતા. જોકે નાણાકીય વર્ષ 2026 છેલ્લા પાંચ વર્ષોમાં એવું પ્રથમ વર્ષ રહ્યું જેમાં લોકર ચોરીનો એક પણ કેસ નોંધાયો નહોતો.
સરકારે આપ્યો જવાબ
રાજ્યસભાના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન સરકારને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે પબ્લિક સેક્ટર બેંકોમાં બેંક લોકર ચોરીના કેટલા કેસ નોંધાયા છે. 21 જુલાઈના લેખિત જવાબમાં નાણાં રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે 31 માર્ચ, 2026 સુધી પબ્લિક સેક્ટર બેંકોમાં કુલ 1,11,11,077 કાર્યરત બેંક લોકર હતા. તેમણે ગૃહને એ પણ માહિતી આપી કે નાણાકીય વર્ષ 2022થી નાણાકીય વર્ષ 2026 વચ્ચે બેંક લોકર ચોરીના કુલ 40 કેસ નોંધાયા હતા.
તો ચાલો જાણીએ કે ભારતમાં લોકરની સુરક્ષા માટે કયા પ્રકારની જોગવાઈઓ છે અને તેમની સુરક્ષા કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
આરબીઆઈના લોકર સુરક્ષા નિયમો
2021માં, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (આરબીઆઈ)એ બેંક લોકર અને તેમાં રાખવામાં આવેલી કિંમતી વસ્તુઓની સુરક્ષા માટે નવા નિયમો અમલમાં મૂક્યા હતા. આ નિયમો હેઠળ બેંકોને પોતાની લોકર સુવિધાઓની સુરક્ષામાં સુધારો કરવો પડશે અને તમામ ગ્રાહકો માટે એક માનક લોકર કરાર અમલમાં મૂકવો પડશે.
આરબીઆઈના નિયમો અનુસાર બેંકોને લોકર સેવાઓ વધુ સુરક્ષિત અને પારદર્શક બનાવવી પડશે. બેંકોને લોકર શાખામાં સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં સુધારો કરવો પડશે, લોકર વિભાગની યોગ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી પડશે અને લોકરના ઉપયોગ અંગે એસએમએસ અથવા ઈમેલ દ્વારા ગ્રાહકોને જાણ કરવી પડશે. વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં લોકર ખોલવાની સ્થિતિમાં નક્કી કરેલા નિયમોનું પાલન કરવું પડશે અને સ્પષ્ટ જણાવવું પડશે કે ગ્રાહકને થયેલા નુકસાન માટે બેંક ક્યારે જવાબદાર રહેશે અને વળતર કેવી રીતે આપવામાં આવશે. ઉપરાંત, બેંકોને પોતાના તમામ લોકર નિયમો અને નીતિઓ પોતાની વેબસાઇટ પર દર્શાવવી પડશે જેથી ગ્રાહકો પોતાના અધિકારો અને બેંકની જવાબદારીઓને સરળતાથી સમજી શકે.
આરબીઆઈ નિયમિત તપાસ કરે છે
નાણાં મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે આરબીઆઈ નિયમિત રીતે તપાસ કરે છે કે બેંકો લોકર સંબંધિત નિયમોનું પાલન કરી રહી છે કે નહીં. નિરીક્ષણ દરમિયાન આરબીઆઈ કેટલાક બેંકોના નમૂનાઓની તપાસ કરીને જુએ છે કે તેઓ માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરી રહ્યા છે કે નહીં. જો કોઈ બેંક નિયમોના ઉલ્લંઘનમાં દોષી જણાય તો આરબીઆઈ તેને ખામી દૂર કરવા માટે કહે છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં કેન્દ્રીય બેંક સંબંધિત બેંક સામે નિયમનકારી અથવા અમલવારી કાર્યવાહી પણ કરી શકે છે.
બેંકોને આ નિયમો અપનાવવા પડશે
બેંકોને પોતાની લોકર સુવિધાઓની સુરક્ષા માટે અનેક સુરક્ષા ઉપાયો અપનાવવા પડશે. આરબીઆઈના જણાવ્યા મુજબ સુરક્ષિત કક્ષો તથા અન્ય પબ્લિક સેક્ટરના પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાના દરવાજા પર સીસીટીવી કેમેરા લગાવવાના રહેશે અને તેનું ફૂટેજ ઓછામાં ઓછા 180 દિવસ સુધી સુરક્ષિત રાખવું પડશે. બેંકોને માત્ર એક પ્રવેશ અને એક બહાર નીકળવાના માર્ગ ધરાવતા સુરક્ષિત કક્ષો બનાવવા પડશે અને તે આગ, પૂર તેમજ અનધિકૃત પ્રવેશ અથવા સેંધમારીથી સુરક્ષિત રહે તેની ખાતરી કરવી પડશે.
લોકર વિસ્તારોની સુરક્ષા માટે બેંકોને ચોરી અને આગથી બચાવ માટે એલાર્મ સિસ્ટમ લગાવવી પડશે. જ્યારે પણ કોઈ ગ્રાહક લોકર ખોલે અથવા બંધ કરે ત્યારે બેંકે તરત જ ગ્રાહકના નોંધાયેલા મોબાઇલ નંબર અને ઈમેલ આઈડી પર એસએમએસ અને ઈમેલ એલર્ટ મોકલવા પડશે. બેંકોને લોકરના દરેક ઉપયોગનો વિગતવાર રેકોર્ડ પણ રાખવો પડશે, જેમાં લોકર ખોલવાનો અને બંધ કરવાનો ચોક્કસ સમય તેમજ ગ્રાહકના ચકાસાયેલ હસ્તાક્ષરનો સમાવેશ થશે.
બેંકોને એ પણ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે લોકર વિસ્તાર ચોરી, સેંધમારી, આગ, પૂર અથવા અન્ય આપત્તિજનક પરિસ્થિતિઓથી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહે. ગ્રાહકોની કિંમતી વસ્તુઓની સુરક્ષા માટે આરબીઆઈ દ્વારા નક્કી કરાયેલા તમામ સુરક્ષા ધોરણોનું પાલન કરવું બેંકો માટે ફરજિયાત છે.
