Thyroid and Mental Health: થાયરોઈડની સમસ્યા આજના સમયમાં ઘણી સામાન્ય બની ગઈ છે. આમ છતાં, મોટાભાગના લોકો હજુ પણ એ વાતથી અજાણ છે કે આ ગ્રંથિ સાથે જોડાયેલી ગરબડ માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પણ અસર કરે છે. વિચારવામાં મુશ્કેલી, ડિપ્રેશન, મૂડમાં ફેરફાર જેવી ઘણી બાબતો થાયરોઈડ કાર્યપ્રણાલીમાં સમસ્યાનું પરિણામ હોઈ શકે છે. એવા દર્દીઓ આવે છે, જેઓ કોઈને કોઈ પ્રકારના મેન્ટલ હેલ્થ સ્ટ્રગલનો સામનો કરી રહ્યા હોય છે અને જ્યારે અમે તેમના ટેસ્ટ કરાવીએ છીએ, ત્યારે સ્થિતિ બગડવાનું કારણ થાયરોઈડ ગ્લેન્ડમાં ગરબડ નીકળે છે.
શું છે થાયરોઈડ?
થાયરોઈડ ગરદનના નીચેના ભાગમાં આવેલી એક નાની પતંગિયા આકારની ગ્રંથિ છે. તેમાંથી નીકળતા હોર્મોન્સ મેટાબોલિઝમ, ઉર્જાનું સ્તર, હૃદયના ધબકારા અને શરીરના તાપમાનને નિયંત્રિત કરે છે. આ સાથે તે મગજના કાર્ય અને ભાવનાત્મક સ્વાસ્થ્યના સંચાલનમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. થાયરોઈડ ગ્રંથિ જો બરાબર કામ ન કરે, તો તેનાથી મેન્ટલ હેલ્થ પર અસર પડવા લાગે છે.
કઈ બાબતો થાયરોઈડ પર અસર કરે છે?
હાશિમોટો થાયરોઈડાઈટીસ અને ગ્રેવ્સ રોગ જેવા ઓટોઈમ્યુન ડિસીઝ થાયરોઈડની કાર્યપ્રણાલીમાં ગરબડના સૌથી સામાન્ય કારણોમાં સામેલ છે. આ સિવાય થાયરોઈડ બગડવા માટે નીચે મુજબની સ્થિતિઓ પણ જવાબદાર સાબિત થઈ શકે છે:
આયોડિનનું અસંતુલન
ક્રોનિક સ્ટ્રેસ (લાંબા સમયનો તણાવ)
હોર્મોનલ ફેરફાર (મેનોપોઝ, પ્રેગ્નન્સી કે ડિલિવરી બાદ)
પરિવારમાં થાયરોઈડની હિસ્ટ્રી
કેટલીક ખાસ દવાઓનું સેવન
થાયરોઈડ હોર્મોનનું મગજ સાથે કનેક્શન
થાયરોઈડ હોર્મોન (T4 અને T3) સીધી રીતે મગજના કેમિકલ બેલેન્સ પર અસર કરે છે. આ હોર્મોન સેરોટોનિન અને ડોપામાઈન જેવા ન્યુરોટ્રાન્સમીટરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે વ્યક્તિ હાઈપોથાયરોઈડિઝમ (હોર્મોનમાં ઘટાડો) અથવા હાઈપરથાયરોઈડિઝમ (હોર્મોનમાં વધારો) થી પ્રભાવિત થાય છે, ત્યારે મગજની સામાન્ય કામગીરીમાં અવરોધ ઊભો થાય છે, જેના કારણે મૂડ અને ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયાઓમાં ફેરફાર આવે છે.
થાયરોઈડને કારણે મેન્ટલ હેલ્થ બગડવાના લક્ષણો
હાઈપોથાયરોઈડિઝમની સ્થિતિમાં:
સતત થાક અનુભવવો અને ઉદાસી રહેવી
ડિપ્રેશન (અવસાદ)
વિચારવાની ક્ષમતા ધીમી પડવી
યાદશક્તિ સંબંધી સમસ્યાઓ
મોટિવેશનમાં ઘટાડો થવો
હાઈપરથાયરોઈડિઝમની સ્થિતિમાં:
ચિંતા (એન્ઝાયટી) અને ગભરાટ
ચીડિયાપણું અને બેચેની
મૂડ સ્વિંગ્સ
એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી (ધ્યાન કેન્દ્રિત ન થવું)
ઊંઘ સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓ
થાયરોઈડની જટિલતાઓને કેવી રીતે ઓછી કરવી?
થાયરોઈડ સાથે જોડાયેલી તમામ બીમારીઓને રોકી શકાતી નથી, પરંતુ સમયસર ઓળખ અને હેલ્ધી લાઈફસ્ટાઈલથી તેના જોખમો ઘટાડી શકાય છે:
સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ: તણાવને નિયંત્રિત કરવાનું શીખો.
પૂરતી ઊંઘ અને કસરત: પૂરતી ઊંઘ લો અને શારીરિક રીતે એક્ટિવ રહો.
નિયમિત ટેસ્ટ: ખાસ કરીને જેમના પરિવારમાં થાયરોઈડની હિસ્ટ્રી હોય તેમણે ચેકઅપ કરાવતા રહેવું.
દવાની નિયમિતતા: ડૉક્ટરની સલાહ વગર દવા છોડવી નહીં કે જાતે કોઈ સપ્લીમેન્ટ લેવા નહીં.
હેલ્ધી ડાયટ: ખોરાકમાં આયોડિન, સેલેનિયમ અને ઝીંકનો સમાવેશ કરો.
થાયરોઈડની સમસ્યાનો ઈલાજ કેવી રીતે થાય છે?
થાયરોઈડની સારવાર તેના પ્રકાર પર નિર્ભર કરે છે. હાઈપોથાયરોઈડિઝમના કિસ્સામાં ‘હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપી’ આપવામાં આવે છે, જે મૂડ અને વિચારવાની ક્ષમતામાં સુધારો લાવે છે. હાઈપરથાયરોઈડિઝમમાં હોર્મોન પ્રોડક્શન ઘટાડવાની દવાઓ, રેડિયોએક્ટિવ આયોડિન થેરાપી અથવા સર્જરીનો વિકલ્પ પસંદ કરાય છે. જો દર્દીમાં ગંભીર માનસિક લક્ષણો દેખાય, તો તેમને કાઉન્સેલિંગ કે થેરાપી માટે મોકલવામાં આવે છે.
સૌથી જરૂરી છે ડૉક્ટરને પ્રામાણિકતાથી તમારી પરેશાની જણાવવી અને ટ્રીટમેન્ટને નિયમિત ફોલો કરવી.
