Animal Experiment Rules: કેન્દ્ર સરકાર પ્રાણી પ્રયોગોના નિયમોમાં મોટા ફેરફાર કરવાની તૈયારીમાં
Animal Experiment Rules: કેન્દ્ર સરકારે પ્રાણીઓ પર કરવામાં આવતા પ્રયોગો સંબંધિત નિયમોમાં મોટા ફેરફારો કરવાની દરખાસ્ત રજૂ કરી છે. તેનો હેતુ શૈક્ષણિક અને સંશોધન સંસ્થાઓ ઉપરાંત ફાર્મા અને બાયોમેડિકલ ઉદ્યોગ માટે મંજૂરીની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવાનો છે, જેથી મેનકા ગાંધીના સમયથી ચાલી આવતી કેન્દ્રીય દેખરેખ ઘટાડી શકાય.
આ મુસદ્દામાં એક મોટો ફેરફાર સૂચવવામાં આવ્યો છે. તેના હેઠળ, ‘સેન્ટ્રલ કંટ્રોલ એન્ડ સુપરવિઝન ઑફ એક્સપેરિમેન્ટ્સ ઑન એનિમલ્સ’ (CCSEA) સમિતિ પાસેથી મંજૂરી મેળવવાને બદલે, નોંધાયેલી સંસ્થાકીય નૈતિક સમિતિઓ મોટાભાગના પ્રયોગોને મંજૂરી આપી શકશે.
મુસદ્દામાં પ્રાણીઓને થતી પીડાની ગંભીરતાના આધારે મંજૂરી માટે વૈશ્વિક સ્તરે પ્રચલિત ચાર સ્તરની નવી વ્યવસ્થા સૂચવવામાં આવી છે. હાલમાં પ્રાણીઓના શારીરિક કદના આધારે વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે. સૂચિત નિયમો અનુસાર, કેન્દ્રીય દેખરેખ મુખ્યત્વે સૌથી ઊંચા સ્તરના, એટલે કે ગંભીર પીડા પહોંચાડતા પ્રયોગો પૂરતી જ મર્યાદિત રહેશે.
નિયમો સરળ બનાવવાનો હેતુ
નિયમોના મુસદ્દાનો હેતુ બે જૂના નિયમો ‘ધ એક્સપેરિમેન્ટ્સ ઑન એનિમલ્સ (કંટ્રોલ એન્ડ સુપરવિઝન) રૂલ્સ, 1968’ અને ‘ધ બ્રીડિંગ ઑફ એન્ડ એક્સપેરિમેન્ટ્સ ઑન એનિમલ્સ (કંટ્રોલ એન્ડ સુપરવિઝન) રૂલ્સ, 1998’ને સરળ બનાવવાનો છે. 1998ના નિયમો તે સમયે લાવવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે તત્કાલીન કેન્દ્રીય મંત્રી મેનકા ગાંધી CCSEAની, જે તે સમયે CPCSEA તરીકે ઓળખાતી હતી, અધ્યક્ષતા કરી રહ્યાં હતાં.
વિવાદાસ્પદ સત્તાઓ પર સવાલ
1998ના નિયમો હેઠળ સમિતિને કેટલીક વિવાદાસ્પદ સત્તાઓ આપવામાં આવી હતી. તેમાં બાયોમેડિકલ સંશોધન સુવિધાઓની ફરજિયાત નોંધણી, નવા નૈતિક ધોરણો, પૂર્વ સૂચના વિના તપાસ કરવાની જોગવાઈ અને શાળાઓમાં પ્રાણીઓના શરીરનું વિચ્છેદન કરવા પર પ્રતિબંધ સહિતની જોગવાઈઓનો સમાવેશ થતો હતો. આ નિયમોનો ભારે વિરોધ થયો હતો.
હવે, નિયમોના મુસદ્દામાં નિયંત્રણો હળવા કરવા અને ‘ઈઝ ઑફ ડૂઇંગ બિઝનેસ’ના અભિગમ હેઠળ કેટલાક જૂના નિયમોમાં ફેરફાર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. આ પગલું એવા સમયે લેવામાં આવ્યું છે, જ્યારે અગ્રણી વૈજ્ઞાનિક અને બાયોમેડિકલ સંસ્થાઓ તથા ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકોએ ફરિયાદ કરી હતી કે પ્રયોગો નાના પાયે થતા હોવા છતાં CCSEA પાસેથી મંજૂરી મેળવવામાં વિલંબ થાય છે.
જૂના નિયમોમાં શું વ્યવસ્થા છે
- હાલમાં, ‘ઇન્સ્ટિટ્યૂશનલ એનિમલ એથિક્સ કમિટી’ (IAEC)ને માત્ર ઉંદરવર્ગનાં નાના પ્રાણીઓ, ઉંદર, પક્ષીઓ અને સસલાં પર થતા પ્રયોગોને મંજૂરી આપવાની સત્તા છે.
- કૂતરાં, બકરાં, ભૂંડ, પશુધન અને વાંદરાં જેવાં મોટાં પ્રાણીઓ પર થતા પ્રયોગો માટે CCSEA પાસેથી મંજૂરી લેવી પડે છે.
- મત્સ્યપાલન, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા ‘પ્રિવેન્શન ઑફ ક્રૂઅલ્ટી ટુ એનિમલ્સ (કંટ્રોલ એન્ડ સુપરવિઝન ઑફ એક્સપેરિમેન્ટ્સ ઑન એનિમલ્સ, બ્રીડિંગ એન્ડ ટ્રેડ) રૂલ્સ, 2026’ના મુસદ્દામાં હવે પ્રયોગોનું જોખમ આધારિત નવું વર્ગીકરણ સૂચવવામાં આવ્યું છે.
- તેનો હેતુ એ નક્કી કરવાનો છે કે કોઈ ચોક્કસ પ્રાણી પરના પ્રયોગ માટે CCSEAની મંજૂરી જરૂરી છે કે પછી નોંધાયેલી IAEC દ્વારા સંસ્થાકીય સ્તરે જ તેની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી શકાય છે.
