When not to use AI: AI એક ખૂબ જ શક્તિશાળી ટેકનોલોજી છે, પરંતુ દરેક સ્થિતિમાં તેનો ઉપયોગ યોગ્ય હોતો નથી. સામાન્ય રીતે AI શીખતી વખતે આપણને એ શીખવવામાં આવે છે કે સારા પરિણામો કેવી રીતે મેળવવા, પ્રોમ્પ્ટ કેવી રીતે લખવો અને કામ ઝડપથી કેવી રીતે કરવું. આ કારણે લોકો AI ને માત્ર ઉત્પાદકતા વધારવાનું સાધન માને છે, પરંતુ નિષ્ણાતો કહે છે કે આ વિચાર અધૂરો છે. લોકોએ માત્ર એ ન પૂછવું જોઈએ કે “હું AI નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરું?”, પરંતુ એ પણ વિચારવું જરૂરી છે કે “શું મારે તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ?” અને “ઝડપની લ્હાયમાં હું શું ગુમાવી રહ્યો છું?”
AI માં છુપાયેલા પૂર્વગ્રહનો ખતરો
AI તે ડેટા પર બને છે, જેમાં અનેક પ્રકારના છુપાયેલા પૂર્વગ્રહો હોય છે અને વપરાશકર્તા અવારનવાર તેને ઓળખી શકતા નથી. એક અભ્યાસ (૨૦૨૫) માં જાણવા મળ્યું કે વિક્ટોરિયન કાળના ડિજિટલ અખબારોમાં અસલી સામગ્રીનો ૨૦% થી પણ ઓછો હિસ્સો સામેલ છે એટલે કે ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ ડેટા પહેલેથી જ પક્ષપાતી છે. તેથી જો કોઈ સંશોધક આ અધૂરા ડેટાથી ઇતિહાસ સમજવાનો પ્રયત્ન કરે, તો તેના તારણો પણ ખોટા અથવા અધૂરા હશે. આ જ વાત આજના AI મોડલ પર પણ લાગુ પડે છે. AI તે જ પેટર્નને દોહરાવે છે, જે તેને ડેટામાં દેખાય છે.
ડેટા હકીકત નથી, પરંતુ નિર્મિત છબી છે
સાહિત્ય નિષ્ણાતો માને છે કે લખેલી સામગ્રી માત્ર હકીકત નથી બતાવતી, પરંતુ હકીકત બનાવે પણ છે. ૧૮૭૦ નો એક અખબારનો લેખ વાસ્તવિકતા હોતો નથી, પરંતુ સંપાદકો, જાહેરાતકર્તાઓ અને માલિકો દ્વારા બનાવવામાં આવેલ એક “સંસ્કૃત રૂપ” હોય છે. AI પણ પોતાના પ્રશિક્ષણ ડેટાને આ રીતે જ એક “સુવ્યવસ્થિત આઉટપુટ” તરીકે રજૂ કરે છે. તેથી આપણે એ પૂછવું જોઈએ કે “કોનો અવાજ હાજર છે અને કોનો ગાયબ છે?”
AI ની મર્યાદાઓ
૨૦૨૩ માં ‘ધ લેન્સેટ ગ્લોબલ હેલ્થ’ માં પ્રકાશિત એક સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું કે AI ને વારંવાર એવા ફોટા બનાવવા માટે કહેવામાં આવ્યું જેમાં અશ્વેત આફ્રિકન ડોક્ટર શ્વેત બાળકોની સારવાર કરી રહ્યા હોય, પરંતુ ૩૦૦ થી વધુ પ્રયત્નો છતાં AI દર વખતે દર્દીને અશ્વેત જ બતાવતું રહ્યું. આ દર્શાવે છે કે AI પોતાના ટ્રેનિંગ ડેટાની મર્યાદાઓમાં ફસાયેલું છે.
સમસ્યા માત્ર શૈલીની નથી, પરંતુ પરિણામોની છે
જો AI ના આઉટપુટને વિચાર્યા વગર સ્વીકારી લેવામાં આવે, તો તે સમાજમાં રહેલા છુપાયેલા પૂર્વગ્રહોને વધુ મજબૂત બનાવી દે છે.
શું AI મિત્ર હોઈ શકે?
દાર્શનિક માઈકા લોટ અને વિલિયમ હેસલબર્ગર કહે છે કે મિત્રતા માટે જરૂરી છે કે બીજી વ્યક્તિ તમારી પરવા કરે, પરંતુ AI પાસે ન તો પોતાની લાગણીઓ છે, ન પોતાનું કોઈ હિત. તે માત્ર કંપની દ્વારા બનાવવામાં આવેલા નિયમોના આધારે જવાબ આપે છે. જ્યારે કંપનીઓ AI ને “સાથી” તરીકે રજૂ કરે છે, ત્યારે તે એકપક્ષીય અને વ્યવસાયિક સંબંધ બની જાય છે.
